Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Eerherstel voor oude medicijnen

Home

Amber Dujardin

Laatmiddeleeuws fresco van een apotheker in het kasteel van Issogne in Noord-Italië. © getty

Een zalfje van ui, knoflook, wijn en ossengal. Britse wetenschappers maakten een duizend jaar oud recept tegen oogontsteking na en waren stomverbaasd: het middel bleek te werken tegen MRSA, de multiresistente ziekenhuisbacterie. Een toevalstreffer, of wordt de middeleeuwse geneeskunde onderschat?

Volkomen verbijsterd was Freya Harrison, microbiologe aan de Universiteit van Nottingham. "Ik kan nauwelijks geloven hoe goed dit medicijn werkt ", zegt ze in een filmpje van de onderwijsinstelling. "Dit hadden we niet zien aankomen. We hebben vier afzonderlijke partijen gemaakt, en iedere keer was het raak."

Infecties behandelen met middeleeuwse medicijnen? Het lijkt een onwaarschijnlijke plotwending in de moderne geneeskunde. Toch is dit precies waar Harrison haar zinnen op heeft gezet. Samen met twee andere microbiologen startte ze het project Ancient Biotics, een samenwerking tussen vakgebieden die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben: moleculaire microbiologie en vroegmiddeleeuwse geschiedenis.

Het idee ontstond tijdens een gesprek met haar collega Christina Lee, die aan de Universiteit van Nottingham verbonden is als filologe en expert in Oud-Engels. Zij vertelde de onderzoekers over 'Bald's Leechbook', een vermaard medisch handboek uit de tiende eeuw. "Dat manuscript bevat allerlei recepten, waaronder een zalfje tegen oogontsteking", vertelt Lee. "De microbiologen waren direct geïnteresseerd, want het behandelen van infecties is een van de grote uitdagingen van deze tijd. Ik heb vervolgens het recept vertaald, de microbiologen brouwden het medicijn."

"Dit project verkent een nieuwe benadering van moderne problemen door het testen van middeleeuwse medicijnen", zegt Harrison. "Er is nood aan nieuwe strategieën, maar de kosten voor het ontwikkelen van nieuwe antibiotica zijn hoog en de kans op resistentie is groot."

Nieuwe bron
Volgens de Britse onderzoekers kunnen middeleeuwse handboeken een belangrijke 'nieuwe' bron van informatie vormen, nu bacteriën in hoog tempo ongevoelig worden voor antibiotica en fabrikanten niet staan te springen om nieuwe varianten op de markt te brengen. Het is ingewikkeld en duur om een nieuw antibioticum te ontwikkelen, terwijl de afname beperkt zal blijven. Naast 'Bald's Leechbook' bestaan er zeker achttien andere middeleeuwse handboeken die mogelijk een schat aan kennis bevatten, vertelt Christina Lee. "Dit onderzoek kan grote gevolgen hebben voor de moderne geneeskunde. Ik heb altijd gezegd dat er veel meer kennis in de middeleeuwen was dan we denken."

Lees verder na de advertentie
Volgens de Britse onderzoekers kunnen middeleeuwse handboeken een belangrijke 'nieuwe' bron van informatie vormen

© Flickr/Mike Mozart

Ook Jan Kluytmans, hoogleraar microbiologie en infectiepreventie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is enthousiast over het overzeese project. "Dit is ontzettend leuk en een heel creatieve gedachte. Ondanks alle kennis en kunde van nu zijn we al twintig tot dertig jaar niet in staat om nieuwe antibiotica te maken. We moeten dus alles aangrijpen, maar ik betwijfel of die oude boeken echt een waardevolle nieuwe bron zijn. Al zou er best iets in kunnen staan wat heel briljant is."

Het enthousiasme van de Britse wetenschappers is dan ook wat voorbarig, vindt Kluytmans. "De ervaring leert dat het niet makkelijk is om van een bepaald stofje een medicijn te maken. Wetenschappers zijn al snel euforisch als ze iets nieuws vinden - ikzelf ook. Maar er zijn honderden stofjes die werken in het laboratorium, maar niet te gebruiken zijn als medicijn. Dat komt vooral door de bijwerkingen. Neem chloor: dat werkt fantastisch tegen bacteriën, maar je kunt het mensen niet toedienen."

De microbiologen van de Universiteit van Nottingham hebben hun resultaten begin april gepresenteerd op een congres voor microbiologen in Birmingham. Het team zoekt nu geld om het onderzoek uit te breiden via crowdfunding, 'voor een extra paar handen in het lab'. Het streefbedrag is opvallend laag: 1000 pond. Daarmee willen de onderzoekers deze zomer een bachelorstudent aan het werk zetten.

Slimme marketing
Een merkwaardige kwestie, zo vindt Huub Schellekens, hoogleraar farmaceutische biotechnologie aan de Universiteit Utrecht. "Ik vind het een beetje op de bühne spelen hoor, met slimme marketing. Als dit goedje écht de oplossing voor MRSA is, hoef je geen beroep te doen op crowdfunding. Op Europees niveau zijn er miljarden beschikbaar voor onderzoek naar het behandelen van infecties."

Ook Schellekens geeft het recept weinig kans om het tot een effectief medicijn te schoppen. "Het zal mijn imago van groot wetenschapschagrijn bevestigen vrees ik, maar dat haalt je de koekoek", zegt hij desgevraagd. "Tot nu toe is het pas een paar keer gelukt om van dat soort natuurlijke antibiotica een bruikbaar geneesmiddel te maken. Ik mag graag oude literatuur lezen en ben vaak verbaasd over wat mijn oude collega's al wisten of vermoedden. Maar hiervan lig ik niet wakker. Ik kan zelf ook in mijn keukenkastjes gaan rommelen, en dan vind ik misschien wel iets tegen ebola."

Maar er zijn honderden stofjes die werken in het laboratorium, maar niet te gebruiken zijn als medicijn

© Flickr/David Goehring

De antibiotische werking van bepaalde planten en gewassen is bovendien niets nieuws, zegt Schellekens. "Ook planten hebben zich, in hun miljoenen jaren durende strijd tegen boosaardige micro-organismen, bewapend met allerlei antibacteriële factoren. Je moet wat als ui, knoflook of druif om in de evolutie te overleven. Die planten hebben vaak schimmels aan de buitenkant en dat zijn ook belangrijke bronnen van antimicrobiële stoffen, zoals penicilline."

Identificeren
Het voornaamste probleem, vertelt Schellekens, is dat die natuurlijke antibiotica vaak heel lokaal werken. "Dat is echt wat anders dan een medicijn dat bijvoorbeeld wordt ingespoten. Om zoiets te ontwikkelen moet je eerst het werkzame bestanddeel opsporen. Dat is heel moeilijk te identificeren en kan tientallen jaren duren.

"Neem het antivirale middel interferon. Dat is gemaakt van natuurlijke eiwitten die door mensen worden afgescheiden na contact met virussen, bacteriën of schimmels. Die werkzame stofjes zijn al in 1957 ontdekt, maar pas in 1984 kwam interferon als medicijn op de markt. En dan moet je bedenken dat we het werkzame molecuul relatief snel hadden gevonden, want dat had enorme afmetingen. De kans is groot dat deze onderzoekers jaren zoeken naar één bepaald molecuul. Maar onmogelijk is het niet."

En, zo vraagt hij zich af: "Hoe vaak komt het nou echt voor dat een infectie niet te behandelen is? In Nederland zijn we heel goed in het voorkomen van besmettingen door mensen later terug te laten komen of direct te testen. Dat soort beleid is veel belangrijker dan het almaar ontwikkelen van nieuwe antibiotica of andere middeltjes."

Veel wijsheid
Toch juicht Schellekens, die zich al jaren inzet voor innovatie in de medische biotechnologie, het toe dat de Britse wetenschappers hun heil zoeken in middeleeuwse literatuur. "Ik bestrijd niet dat er veel wijsheid zit in oude teksten. Tegenwoordig gaat het geheugen van de wetenschap terug naar waar de database ophoudt, maar er wordt onderschat wat we al weten. Ik zie dingen ontdekt worden die veertig jaar geleden al beschreven zijn. In middeleeuwse boeken zitten vast dingen die door ons nog moeten worden ontdekt. Het teruggrijpen op oude teksten gebeurt veel te weinig."

Catrien Santing, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen, is het met het laatste eens. "Wat we vooral uit die teksten leren, is de integrale aanpak van de geneeskunde. Ziektes worden vaak niet veroorzaakt door één ding, maar door een combinatie van factoren. Die oude boeken gaan in feite over lifestyle. Dat is heel actueel."

In Nederland zijn we heel goed in het voorkomen van besmettingen door mensen later terug te laten komen of direct te testen


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Volgens de Britse onderzoekers kunnen middeleeuwse handboeken een belangrijke 'nieuwe' bron van informatie vormen

Maar er zijn honderden stofjes die werken in het laboratorium, maar niet te gebruiken zijn als medicijn

In Nederland zijn we heel goed in het voorkomen van besmettingen door mensen later terug te laten komen of direct te testen