Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een toverbal tegen neerslachtigheid

Home

Eveline Brandt

Artsen en psychiaters schrijven te snel en te vaak antidepressiva voor tegen een depressie of een angststoornis. En patienten vragen maar al te graag om het middel. Vorig jaar gingen maar liefst vijf miljoen recepten over de toonbank, terwijl het medicijn vaak niet meer dan een 'zoethoudertje' is.

Wie de gloednieuwe 'Depressiezelftest' op internet opzoekt, en daar dertien vragen over het psychisch welbevinden beantwoordt, moet zich heel snel zorgen maken. Een páár wat minder goedgemutste antwoorden volstaan al voor het advies eens met een deskundige te gaan praten. 't Kan zomaar een depressie wezen. Maar niet gevreesd, zo valt elders te lezen op de site, die is gesponsord door een grote fabrikant van antidepressiemiddelen: ,,Zeker is dat antidepressiva in staat zijn de sombere stemming te verlichten.''

Zo zeker is dat echter niet. Een antidepressivum is vaak niet de 'verlossing op recept' die veel mensen erin zien. Zeer veel mensen. De cijfers over het gebruik van antidepressiva stijgen al jaren met tientallen procenten en zijn inmiddels duizelingwekkend. Alle recepten (ook de herhaalrecepten) die over de toonbank van de openbare apotheek gaan, worden geregistreerd door de Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK). En de SFK telde er in 2002 liefst 4,9 miljoen. In 1997 waren het 2,9 miljoen recepten, een toename van 2 miljoen binnen vijf jaar. Seroxat, een vrij nieuw, modern soort antidepressivum (een zogeheten SSRI), staat met stip op nummer één. Dit middel was vorig jaar goed voor meer dan anderhalf miljoen recepten. Daarmee laat Seroxat het eens zo populaire Prozac ver achter zich.

De verschillende merken antidepressiva tezamen staan nu op de vijfde plaats van meest voorgeschreven geneesmiddelen in ons land. Met z'n allen gaven we er in 2002 ruim 170 miljoen euro aan uit. Overigens verschilt het grootverbruik hier te lande niet zo veel van de landen om ons heen. In Engeland en de Scandinavische landen bijvoorbeeld ligt het gebruik van antidepressiva in dezelfde orde van grootte; in Amerika zijn de cijfers nog wat hoger.

Pandora, de belangenvereniging van patiënten met een psychische ziekte, vraagt zich af of 'we als samenleving met het grootschalige medicijngebruik bij psychische en psychiatrische problemen niet te hard van stapel lopen'. Het antwoord daarop is: ja. Zoveel wordt wel duidelijk uit de bundel verhalen, onderzoeken en interviews die Pandoramedewerker Froukje Bos vandaag publiceert. 'Berichten uit het laboratorium van de samenleving - over ervaringen met depressie en antidepressiva' heet het boek. Daarin komen onder meer patiënten aan het woord over hun ervaringen met die immens populaire 'wondermiddelen' tegen depressie.

Pandora maakt zich zorgen, aldus Froukje Bos. Bij de informatielijn van de vereniging komen veel verontrustende telefoontjes binnen. Van patiënten die klagen over ernstige bijwerkingen en verslavende effecten van antidepressiva, of over een gebrek aan voorlichting en begeleiding bij het gebruik. Van mensen die even telefonisch zo'n middel kregen voorgeschreven. Van dertienjarigen die al aan de antidepressiva zijn maar verder niet begeleid worden en maandenlang thuis op de bank zitten. En er komen steeds meer telefoontjes van vrouwen die tijdens hun zwangerschap antidepressiva krijgen voorgeschreven en zich afvragen of dat kwaad kan.

Het standpunt van Pandora over antidepressiva is genuanceerd. ,,In principe zijn deze middelen een zegen voor de emancipatie van de psychiatrische patiënt en diens mogelijkheden om te blijven functioneren'', zegt Bos. ,,Bij echt zware depressies en bij heel moeilijke situaties waar mensen mee kampen, kan het verstandig zijn deze middelen voor te schrijven. Maar de laatste jaren is er een enorme verbreding opgetreden van het indicatiegebied. De medicijnen worden nu veel eerder voorgeschreven, ook voor andere klachten dan depressiviteit zoals angst. Er heerst een collectief utopisch idee over deze medicijnen als een soort toverballen. Maar zo simpel ligt het niet. Een flink deel van de mensen heeft helemaal geen baat bij de middelen of moet lang zoeken naar een merk dat wel aanslaat. Je kunt last krijgen van nare bijwerkingen, en bovendien lost alleen een medicijn je problemen in het dagelijks leven nog niet op.''

De medewerkers van Pandora horen te veel verhalen waarvan ze denken: dit recept voor antidepressiva is niet goed overwogen. Hier zijn te weinig andere behandelingen geprobeerd, of er is te veel voorbijgegaan aan de onderliggende problematiek. ,,Ik denk dat veel artsen te snel voorschrijven, en dat veel patiënten er te makkelijk om vragen'', moet Bos concluderen.

,,Antidepressiva worden te makkelijk en te veel voorgeschreven door zowel huisartsen als psychiaters'', bevestigt de Amersfoortse psychiater dr. A. Veeninga. Ironisch: ,,Je bent er dan makkelijk van af: even een receptje schrijven in plaats van een kwartier praten. Dat heb ik zelf ook weleens gedaan.''

,,Ik ben bang dat antidepressiva vaak worden voorgeschreven voor de verkeerde indicaties'', zegt dr. A. Loonen, arts/klinisch farmacoloog in het Delta psychiatrisch ziekenhuis. ,,Dat het gebruik van deze middelen toeneemt doordat psychische ziekten nu beter herkend worden, is niet ongunstig. Maar het is wel ongunstig dat ze voorgeschreven worden bij ziektebeelden die helemaal niet reageren op antidepressiva, zoals slaapstoornissen zonder stemmingsproblemen.''

Ook dr. W. van den Burg, psycholoog bij de vakgroep neuropsychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt de enorme toename in het gebruik van antidepressiva 'niet op z'n plaats'. Weliswaar hebben veel patiënten er baat bij maar, benadrukt hij: velen hebben ook baat bij nepmedicijnen, de zogeheten placebo's. Uit onderzoeken blijkt dat gemiddeld veertig tot zestig procent van de patiënten met een depressie opknapt door antidepressiva. Krijgen zij, zonder dit te weten, een placebo, dan herstelt gemiddeld 25 tot 50 procent. ,,Die verschillen zijn buitengewoon klein'', zegt Van den Burg. ,,Je zou dus zeggen dat het niet aangewezen is om zo met die pillen te strooien.''

Dr. E. Heerdink, apotheker en onderzoeker aan de Utrechtse faculteit Farmacie, vindt het verschil in effect tussen een neppil en een antidepressivum evenmin 'schokkend groot'. ,,Het zijn dus geen wonderpillen'', concludeert Heerdink. ,,En dan zijn dit nog resultaten uit tests die onder optimale condities zijn uitgevoerd, met patiënten die alléén een depressie hebben. Geneesmiddelenfabrikanten zijn verplicht hun onderzoeken zo op te zetten, met als groot nadeel dat hun medicijn getest wordt op een soort virtuele patiënt, bij wie het keurig werkt. Die onderzoeken staan ver af van de dagelijkse, weerbarstige praktijk waarin mensen niet slechts een depressie hebben, maar ook nog last van angst- of slaapstoornissen of van allerlei lichamelijke aandoeningen.''

Knappen veel patiënten dus op van een nepmedicijn, dat doen zij ook van therapie. ,,Bij echt ernstige depressies moet je meestal wel medicijnen geven, al kies ik zelfs dan altijd eerst voor een proefbehandeling'', zegt psychiater Veeninga. ,,Maar bij de gemiddelde tot matige depressies blijkt psychotherapie net zo goed te werken als medicijnen. En op de langere termijn is het effect van praten zelfs wat robuuster dan dat van pillen. Dat is een onderzoeksresultaat dat we niet moeten uitvlakken.''

,,Beginnen met therapie, en pas als dat niet werkt ook pillen voorschrijven, dat zou mijn voorkeur hebben'', zegt Van den Burg. ,,Maar het gaat vaak juist andersom. Dat vind ik onwenselijk, omdat de verschillen in resultaat zo klein zijn en de medicijnen veel nare bijwerkingen kunnen geven.''

Veel patiënten klagen over seksuele problemen als bijwerking van hun middel, zegt Bos van Pandora. ,,Als je bedenkt hoeveel mensen in Nederland antidepressiva slikken, dan levert dat dus voor hen en hun partners heel wat seksuele problemen op. En géén alcohol tijdens het gebruik, is het voorschrift. Dus al die mensen die zo lang slikken hebben geen seks en geen alcohol? Daar zouden we weleens bij mogen stilstaan, want deze middelen zijn toch bedoeld om de kwaliteit van leven te bevorderen?''

,,Droge mond, duizeligheid, maag/darmproblemen, gevoelsvervlakking, geheugen- en concentratieproblemen, impotentie...'', somt Veeninga op. ,,De bijwerkingen zijn niet gevaarlijk maar wel heel onaangenaam, soms zelfs behoorlijk invaliderend.''

En dan wordt er toch zo nonchalant mee omgegaan. ,,Antidepressiva worden op grote schaal verkeerd gebruikt'', stelt apotheker/onderzoeker Heerdink zelfs. ,,Enerzijds zijn er mensen die het middel ten onrechte krijgen, omdat bij hen de diagnose depressie helemaal niet is gesteld. Anderzijds zijn er nog steeds depressieve mensen die ten onrechte géén antidepressivum krijgen, of die het op de verkeerde wijze krijgen voorgeschreven.''

De behandeling duurt te kort om echt effect te hebben, of de dosis die wordt voorgeschreven is te laag - dat zijn de meest voorkomende fouten. Heerdink: ,,Veel mensen, zo kunnen wij uit onze onderzoeksgegevens afleiden, krijgen het middel te laag gedoseerd. We horen weleens van huisartsen dat hun afweging was: 'Nou, een echte depressie is het niet, maar ik geef toch maar een middel mee. Dat doseer ik laag, dan heeft de patiënt tenminste ook geen last van bijwerkingen.' Het recept als een soort zoethoudertje dus. Ergens is dat wel begrijpelijk, want het is heel moeilijk voor huisartsen om deze patiënten te helpen.''

Tachtig procent van alle antidepressiva wordt voorgeschreven in de huisartsenpraktijk. Psychiater Veeninga reist het land door om huisartsen voor te lichten over antidepressiva, en om hen te vragen naar hun voorschrijfgedrag. Hij bevestigt dat veel huisartsen 'wat laag' doseren. ,,Ik vraag vaak: maar werkt het dan wel? Zelfs als dat niet zo is, doen ze vaak de dosis niet omhoog. Dat raad ik wel aan. Want als patiënten de middelen te kort slikken, én in te lage doses.... je kunt je afvragen of dat zinvol is.''

Artsen moeten 'heel dogmatisch' zijn in het voorschrijven, vindt Veeninga. Zorgvuldig de diagnose proberen te stellen, wat bij depressie een lastig karwei is. Psychiaters hebben al grote problemen met het stellen van de diagnose, huisartsen helemaal. Daarna, doceert Veeninga, een half uur uittrekken om de werking en de bijwerkingen van de medicijnen uit te leggen. Meteen afspraken maken voor nacontroles, om goed te evalueren. En als de patiënt dan aangeeft te willen stoppen vanwege bijwerkingen, hem proberen te motiveren nog even door te gaan.

Maar zo gaat het vaak niet, stelt hij en de andere deskundigen met hem. De patiënten die klagen over te weinig voorlichting en een gebrekkige begeleiding van hun geneesmiddelengebruik, krijgen van hen gelijk. ,,De behandeling moet volgens de regelen der kunst worden uitgevoerd'', zegt Loonen. ,,Ik vind het een grof schandaal dat er op veel plaatsen antidepressiva worden voorgeschreven zonder dat die behandeling goed wordt geëvalueerd. Patiënt en arts moeten periodiek bespreken wat de effecten van de medicijnen zijn, op de psychische én de lichamelijke conditie van de patiënt. Maar er zijn veel Riaggs en poliklinieken waar in de spreekkamer niet eens een weegschaal of bloeddrukmeter staat. Terwijl dat gewoon nodig is, want voor een goede diagnose moet je eerst een lichamelijke oorzaak van de klachten uitsluiten. Vervolgens moet je als behandelaar letten op ongewenste effecten van het medicijngebruik zoals gewichtstoename en diabetes. Pas dan neem je de patiënt serieus, en durft die ook over bijwerkingen te praten als hij daar last van krijgt.''

'Het laboratorium van de samenleving' heet het boek van Froukje Bos, want de echte test van antidepressiva vindt pas plaats in het gewone leven, niet in het klinische lab van de fabrikant. ,,Dat kan niet anders, maar dan moet je wel heel goed evalueren'', zegt Bos. ,,Het is nu vijftig jaar geleden dat de eerste antidepressiva op de markt kwamen, maar de praktijk is weerbarstig gebleken. Er zijn knelpunten. Laten we eens kijken wat we daarvan kunnen leren, in plaats van als een bulldozer op deze weg door te gaan.''

Deel dit artikel