Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een toonbeeld van on-wetenschap

Home

J. W. NIENHUYS

De auteur is wiskundige aan de Technische Universiteit Eindhoven.

De vragen waren onwetenschappelijk. NWO presenteerde zich als een organisatie die geld mag uitdelen aan 'gerenommeerde onderzoekers' maar die kennelijk geen benul heeft van onderwijs, en probeert PWT (de stichting voor Publieksvoorlichting over wetenschap en technologie) te beconcurreren. De presentatie van de quiz was duidelijk bedoeld als parodie, maar dat is al beter gedaan in 'Keek op de Week'.

De vragen deugden niet, dat was al duidelijk toen ze in de krant verschenen. Meteen bij vraag 1 (over het opblazen van de ballon) was het al raak. Alle drie de antwoorden waren fout. Waar het om gaat is, dat bij het opblazen de oppervlakte van de ballon langzamer toeneemt dan het volume. Dit is niet zo moeilijk uit te leggen, maar de presentator maakte er een potje van door een moeilijke naam te brabbelen. De redenering gaat het makkelijkst door een energiebalans op te maken voor een volumeverandering bij gesloten ballon. Die levert, dat de straal van de ballon omgekeerd evenredig is met de overdruk binnen de ballon, en dat is natuurlijk de druk die je longen moeten leveren om er nog lucht bij te blazen.

In vraag 3 (over de suiker die van flinke hoogte op een weegschaal valt) moet je maar raden, dat bedoeld wordt dat de luchtweerstand van de vallende suiker verwaarloosd moet worden - een tamelijk boude aanname.

In vraag 4 (wat is blozen) is het officiële antwoord 'Blozen hangt samen met dit of dat'. Wat zou het goede antwoord zijn op de vraag 'Wat is NWO'? Ik denk zoiets als 'NWO hangt samen met ondoordachte amateuristische antiwetenschappelijke reclamecampagnes'.

Blamage

Vraag 8 over de zwarte gaten was een blamage. Stephen Hawking heeft lang geleden bedacht dat quantum-effecten maken dat zwarte gaten toch een beetje stralen, en wel des te meer naarmate ze kleiner zijn. Dat weet iedereen die wel eens een populair boekje over kosmologie leest. Niemand verbindt hier de conclusie aan dat zwarte gaten 'dus' niet bestaan, behalve natuurlijk een komediant die een mislukte imitatie van Wim de Bie doet. Je kunt van mening verschillen over wanneer je een zwart gat 'ontdekt' acht, maar dan moet je zo'n vraag maar niet stellen. Maar een bijzonder hoogleraar kosmologie botweg toevoegen dat hij het fout heeft, is hoop ik niet exemplarisch voor de zorgvuldigheid waarmee NWO onderzoeksprojecten beoordeelt.

Vraag 14 noemt met name de Hope-diamant. Die is bekend door zijn intens saffierblauwe kleur. Die wordt veroorzaakt door een sporenelement, ik meen uraan, maar het kan ook kobalt zijn. Als je exact bent, dan bevat zowat elke stof alle pakweg 90 elementen, zij het in minieme hoeveelheden. Met andere woorden, het antwoord dat deze edelsteen uitsluitend en alleen koolstof bevat is zeker en zichtbaar fout. Had toch de Koh-i-noor genomen, stumperds!

Vraag 15 gaat over de eerste stadia van 'de' bevruchte eicel. Wie een boek of uiteenzetting over menselijke embryologie raadpleegt (zelfs een eenvoudige medische encyclopedie), ziet dat de beschrijving van dat eerste stadium nergens op slaat. Bij simpeler dieren (zeesterren, kikkers en dergelijke) klopt het wel, maar de zgn. blastopore van de gastrula wordt soms de bek en soms de anus van het uiteindelijke beest.

En zo gaat het maar door. Ik kan niet overal op ingaan. Een tandarts heeft in NRC Handelsblad uitgelegd waarom vraag 20 over de uitvallende tanden geen goed antwoord heeft. De 'eigenschap' van stier Herman (vraag 28) is ongedefinieerd, omdat niet nauwkeurig is weergegeven of het om aanleg gaat of om een tot uitdrukking gekomen eigenschap. De formulering van het officiële antwoord: de eigenschap zit 'in al zijn miljarden lichaamscellen' is fout èn belachelijk; fout omdat bloedlichaampjes geen DNA bevatten, en even ridicuul als de bewering dat onze Tweede Kamer wordt gekozen door alle duizenden stemgerechtigden van Nederland.

De kroon wordt wel gespannen door de vraag over de olifant die met dompteur op een precisie-weegschaal staat. Samen wegen zij 5079 kilo. Er wordt niet bij verteld hoe daarin de 8 kilo opwaartse druk van de lucht is verrekend. De dompteur klimt op de olifant, zeg drie meter hoog. Hij weegt dan 80 milligram minder omdat hij verder van het middelpunt der aarde is. Maar op die hoogte is de lucht al wat dunner, en daardoor is hij weer 40 milligram zwaarder. Ondertussen heeft de olifant koolhydraten verteerd, wat ik op 1 gram per seconde schat aan gewichtsverlies. Als de olifant tijdens een uitademing 60 liter lucht uitademt die tien graden warmer is dan de buitenlucht, dan wordt hij weer 2,5 gram 'zwaarder'.

Dit is allemaal onmeetbaar, want zulke nauwkeurige weegschalen bestaan niet. Als ik thuis op mijn Seca-personenweegschaal ga staan, dan zie ik de wijzer met schokjes op de maat van mijn hartslag heen en weer gaan (amplitude ongeveer 50 gram), ten gevolge van reactiekrachten. Ik neem aan dat de hartslag van de olifant ook behoorlijke effecten geeft.

De vraag was of het geheel zwaarder, lichter of gelijk blijft. Wat is de zin van zo'n vraag in een context waar enige vragen terug wrijvingskrachten en sporenelementen werden verwaarloosd?

Dit zou allemaal nog niet zo erg zijn, als tijdens de tv-opvoering de gelegenheid te baat was genomen om heldere uitleg te geven. Dat krijg je niet met een quizmaster die maar wat staat voor te lezen. Ook de arme natuurkundige die wat rook in een onduidelijk toestel stond te blazen, een chic gezelschap dat wanordelijk aan een tafel ging zitten, het stelde didactisch geen fluit voor. Of was dit de verborgen boodschap van NWO aan de universiteiten: onderwijs is waardeloos, daar mag je je niet voor inspannen? Kan de Vpro niet eens in de leer bij de producent van 'Oh zit dat zo!', waar tenminste een echte deskundige (Jan van de Craats) eenvoudige puzzels helder uitlegt?

Het kenmerk van wetenschap is dat ze bijzonder betrouwbaar is, en grondig en zorgvuldig. Dat vloekt gewoon bij een vertoning waarbij op knullige vragen zo vlug mogelijk op een knop gedrukt moet worden, zonder de mogelijkheid tot overleg met teamgenoten. Ik hoop maar dat NWO haar onderzoekers niet zo beoordeelt: wie het eerst een scheet laat krijgt volgend jaar weer een schep met geld.

Deel dit artikel