Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een spoedcursus denken

home

Sebastien Valkenberg

Johan Braeckman: 'Vroeger vergrootte slordig redeneren de kans op overleven.' © Anne-Sophie Fontaine

De cd-box 'Kritisch denken' van de Vlaamse filosoof Johan Braeckman biedt een wapen tegen intellectuele uitglijders. Hoe nodig dat is, bewijst het oordeel over de opleiding tot alternatief genezer.

Werd op andere scholen gerommeld met diploma's, of stonden er spookstudenten ingeschreven, de problemen bij Saxion Next in Deventer waren veel diepgravender en hadden niet met een dubieuze bedrijfsvoering te maken.

De accreditatieorganisatie voor het hoger onderwijs oordeelde vorige maand over Saxion Next dat haar opleiding Complementary and Alternative Medicine, die opleidt tot alternatief genezer, 'hbo-onwaardig' is.

Slordig redeneren
Voor de Vlaamse filosoof Johan Braeckman, hoogleraar wijsgerige antropologie van de Universiteit van Gent, zal dat oordeel niet als een verrassing komen. Sterker, als het aan hem had gelegen, was de opleiding waarschijnlijk nooit opgericht.

Alternatieve geneeskunde, zegt hij, is immers gebaseerd op slordig redeneren. Dat is ook de conclusie na beluistering van 'Kritisch denken', een cd-box met hoorcolleges van Braeckman. Behalve met de alternatieve geneeskunde rekent hij daarin af met spoken, complottheorieën en bijna-doodervaringen.

Handleiding
De box van Braeckman biedt een spoedcursus in het denken, een wapen tegen intellectuele uitglijders. Zo'n cursus is meer dan welkom, aangezien voor vrijwel alle activiteiten handleidingen bestaan. Koken doe je aan de hand van een kookboek, maar denken?

Terwijl dit nota bene dé eigenschap is die de mens onderscheidt van andere wezens; Aristoteles typeerde hem al als animale rationale. Eigenlijk is het dus de vraag waarom een heldere instructie er nu pas is. Die had ons vroegtijdig kunnen behoeden voor vele denkfouten, waaronder de opleiding tot alternatieve genezer. Een lesje denken in drie stappen.

1. Wantrouw jezelf

Eerst nemen mensen een alternatief geneesmiddel, bijvoorbeeld een homeopathisch drankje, en daarna voelen ze zich beter. Braeckman geeft toe dat het zo kan gaan, maar is daarmee ook bewezen dat het middel werkt? Dat is te kort door de bocht. Uit iemands (veronderstelde) beterschap kun je niet zomaar het succes van de alternatieve geneeskunde afleiden. Dat is het equivalent van de bewering dat het wel geregend moet hebben als de straten nat zijn. In de logica duidt men deze drogreden aan als ex consequentia-redenering.

"Een centraal aspect van de alternatieve geneeskunde", aldus Braeckman, "is dat mensen zeer makkelijk verkeerde verbanden leggen." Hij wijst erop dat homeopathie een placebo-effect kan hebben. Daarnaast zijn er vele kwaaltjes die ook genezen als je niets doet. Alleen vinden mensen het moeilijk te verdragen als er geen duidelijke oorzaak is. Dat illustreert Braeckman aan de hand van de volgende casus: iedereen maakt wel eens mee dat je aan iemand denkt (oorzaak) en prompt wordt gebeld door deze persoon (gevolg). Hoeveel mensen denken in zo'n geval niet dat er telepathie in het spel is?

De redenering klopt niet, maar begrijpelijk is zij volgens Braeckman wel. "We hebben buitengewoon grote moeite met het toeval. We zoeken samenhang en orde en zien patronen achter gebeurtenissen die niets met elkaar te maken hebben." Evolutionair is dit prima verklaarbaar. Zeker vroeger vergrootte snel en slordig redeneren de kans op overleven meer dan eindeloos wikken en wegen. Maar de kritische denker verzet zich tegen deze natuurlijke neiging. Want hoewel zij misschien haar nut heeft (gehad), brengt zij niet noodzakelijkerwijs ware uitspraken voort.

2. Relativeer anekdotes

Nog een valkuil: het misplaatste ontzag voor anekdotes. Vaak wordt alternatieve geneeskunde aangeprezen aan de hand van persoonlijke ervaringen. "Mensen geloven heel sterk in wat ze zelf hebben meegemaakt", benadrukt Braeckman. "We weten ook dat ze meer waarde hechten aan wat de buurvrouw vertelt dan een studie in The Lancet of Nature. Als de buurvrouw vertelt over een goed kruidendrankje, dan zullen ze dat sneller vertrouwen dan een studie die aantoont dat het kruidendrankje niet werkt. Zo zitten mensen psychologisch in elkaar."

Opnieuw: het is in de optiek van Braeckman prima verklaarbaar dat het zo werkt. Vraagtekens plaatsen bij iemands persoonlijke relaas wordt immers snel als beledigend ervaren. Maar een sterk argument ten faveure van de alternatieve geneeskunde is dit niet.

Vergelijk dat met de doortimmerde aanpak van de wetenschap, die medicijnen test via zogeheten gerandomiseerd dubbelblind placebo-gecontroleerd onderzoek. Een hele mond vol, geeft ook Braeckman toe, maar het komt erop neer dat alle mogelijke voorkennis moet worden uitgebannen. Een proefpersoon die wéét dat hij een placebo krijgt, is zijn neutraliteit al kwijt. De wetenschap moet het zichzelf dus zo lastig mogelijk maken. Onderzoek wordt niet beter door op zoek te gaan naar positieve verhalen, zoals een anekdote van de buurvrouw. Ga liever op zoek naar tegenvoorbeelden: die zijn pas waardevol voor het onderzoek.

3. Houd rekening met weerstand

De kritische denker moet niet op begrip rekenen bij zijn gehoor, laat staan op dankbaarheid. Braeckman herinnert zich een televisiedebat waar hij aan meedeed. Het ging over het paranormale en hij was 'de scepticus van dienst'. Voorafgaand aan het debat gaf zestig procent van het publiek aan dat het in telepathie geloofde. De kritische kanttekeningen van Braeckman - "tamelijk onwaarschijnlijk" - hadden een verrassend effect: maar liefst tachtig procent behoorde nu tot het kamp van de believers.

Wat was hier gebeurd? "Misschien dat mijn uitleg erg slecht was", oppert Braeckman, maar hij vermoedt dat er iets anders speelde. Mensen zijn er namelijk goed in om zich te 'immuniseren tegen kritiek'. Inzichten in de evolutiepsychologie wijzen erop dat ze geen natuurlijke liefhebbers van de waarheid zijn. Aristoteles was dus niet maatgevend toen hij zei dat zijn leermeester Plato hem lief was, maar de waarheid nog liever. Je zult mensen dan ook niet snel horen zeggen dat ze zich hebben vergist. Eerder gaan ze nóg vuriger geloven in hun standpunten.

Hier is sprake van cognitieve dissonantie, zoals de psycholoog Leon Festinger het verschijnsel vijftig jaar geleden doopte. In het ergste geval kan deze 'immuniseringsstrategie' zelfs uitmonden in complotdenken. Vaak hoor je dat tegenstanders van alternatieve geneeskunde de belangen van de evidence based-geneeskunde verdedigen, zegt Braeckman. Die critici zouden aan de leiband lopen van 'Big Pharma' - de farmaceutische industrie. Logisch dus dat ze niets moeten hebben van homeopathie en acupunctuur. De felheid van hun tegenargumenten geeft alleen maar aan dat er iets anders op het spel staat. Zo 'bewijst' kritiek op de alternatieve geneeskunde indirect dat ze gelijk heeft.

De kritische denker kan denkfouten aanwijzen en laten zien waartoe deze leiden. Maar als hij rekent op acute en brede instemming, komt hij bedrogen uit.

Johan Braeckman, 'Kritisch denken. Hoorcollege over het ontwikkelen van heldere ideeën en argumenten'. Home Academy, Den Haag. ISBN 9789085300731; 6 cd's 42,50 euro.

Positie van Saxio Next wankelt

Inmiddels heeft Saxio Next laten weten bezwaar aan te tekenen tegen de kritiek op de opleiding Complementary and Alternative Medicine. Bernadette Lohuis, directeur van deze hogeschool, verwijt de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) dat ze 'onzorgvuldig' te werk is gegaan. Collegevoorzitter Wim Boomkamp signaleert vooringenomenheid: "Als je niet gelooft in alternatieve geneeskunde, kun je bewijzen dat het niet klopt; als je er wel in gelooft, kun je bewijzen dat het wel klopt."

De omstreden opleiding duurt zes jaar in deeltijd en is ontstaan toen Saxion Next de Academie voor Natuurgeneeskunde overnam in 2009. Omdat de hogeschool particuliere hbo-opleidingen aanbiedt, ontvangen studenten geen studiefinanciering.

Ze kunnen kiezen uit drie richtingen: kruidengeneeskunde, klassieke homeopathie en acupunctuur. Uitgangspunt van de natuurgeneeswijze is dat zij uitgaat 'van de mens in relatie tot zijn omgeving', aldus de opleiding op haar website.

De NVAO daarentegen vindt dat 'de wetenschappelijke basis voor Complementary and Alternative Medicine dun is, gemeten naar westerse maatstaven'.

Het hangt er nu vanaf of aan de bezwaren van Saxio Next tegemoet wordt gekomen. Zo niet, dan heeft iedereen die na 12 juli 2011 afstudeert een hbo-diploma dat niet rechtsgeldig is.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie