Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een soap om een kerncentrale

Home

Huub van Baar

Tsjechië en Oostenrijk ruziën als vanouds. Jörg Haider, de leider van de Oostenrijkse Vrijheidspartij, en de Tsjechische premier Milos Zeman hebben het vuurtje aangewakkerd. En niet duidelijk is wat de politieke gevolgen zullen zijn van dit geschil.

De Tsjech die de grens met Oostenrijk oversteekt, wordt in zijn eigen en in de Duitse taal getrakteerd op een aantal anti-Tsjechische leuzen. In de meeste grensplaatsen staan langs de hoofdwegen borden met daarop in niet mis te verstane taal: 'Temelín is gevaarlijk! Temelín is wetenschappelijk onverantwoord! Temelín brengt arbeidsplaatsen in gevaar! Daarom: weg met Temelín! Geen stroom uit Tsjechië!'.

In Temelín, op zestig kilometer van de grens met Oostenrijk, wordt sinds 1986, toen Tsjechië nog Tsjechoslowakije heette en communistisch was, een kerncentrale gebouwd. De centrale is de inzet geworden van een langslepende ruzie tussen de twee buurlanden. En die ruzie neemt alleen maar toe, met het vooruitzicht dat de centrale van Temelín volgend jaar zal gaan werken.

Aanvankelijk was er vooral heftig verzet omdat de centrale ontworpen was naar het model van Tsjernobil, de kerncentrale in Oekraïne die in 1986 door een ramp werd getroffen. Maar sinds Temelín met westerse steun werd omgebouwd, heeft het verzet vanuit Oostenrijk vooral een politieke lading gekregen.

De affaire leek beëindigd nadat de Tsjechische premier Milos Zeman en de Oostenrijkse kanselier Wolfgang Schüssel vorig jaar november in Brussel, na bemiddeling van de Europese Commissaris voor uitbreiding Günter Verheugen, tot een akkoord waren gekomen. Tsjechië neemt extra veiligheidsmaatregelen en de Europese UNie zal op de controle ervan toezien, was afgesproken. ,,De lucht is opgeklaard'', zei Zeman destijds.

Niets bleek minder waar. Op initiatief van Jörg Haiders extreem-rechtse Vrijheidspartij FP & Ouml;, die sinds twee jaar met Schüssels conservatieve üVP een blauwzwarte regeringscoalitie vormt in Oostenrijk, werd halverwege januari een referendum georganiseerd waarin de Oostenrijkers zich erover konden uitspreken of het land zijn vetorecht moet gebruiken tegen de toetreding van Tsjechië tot de Europese Unie, als de kerncentrale in Temelín niet wordt gesloten. Bijna één miljoen Oostenrijkers, ongeveer vijftien procent van de kiezers, spraken zich uit vóór het gebruik van het veto - ruim voldoende om het in Wenen op de politieke agenda te krijgen.

De Tsjechische premier Zeman, die als weinig diplomatiek en tactloos bekend staat, reageerde furieus. Op 14 januari, op de dag dat het referendum begon, zei hij: 'Hoe sneller de Oostenrijkers van Haider en zijn postfascistische partij zijn verlost, hoe beter'. De ondertekenaars van het referendum noemde hij 'ongeïnformeerde idioten' en Haider was volgens hem vanwege zijn pro-nazi gezindheid 'het politieke Tsjernobil van Oostenrijk'. Met zijn opmerkingen gooide hij volgens veel Tsjechische commentatoren vooral olie op het vuur; het zou veel Oostenrijkers alleen maar ongunstig stemmen.

De storm stak op. Haider maakte op zijn beurt Zeman uit voor een postcommunist en Zeman haalde daarop het in Oostenrijk zo gevoelig liggende oorlogsverleden erbij. 'Oostenrijk was niet het eerste slachtoffer, maar de eerste bondgenoot van Hitler'. Een paar dagen later zei Zeman tegen het Oostenrijkse tijdschrift Profil dat de Sudeten-Duitsers Hitlers vijfde colonne waren geweest en het land hadden verraden. Daarmee be gaf Zeman zich op zeer glad ijs. Niet alleen in Oostenrijk, maar vooral in Duitsland wonen veel Sudeten-Duitsers.

Sudetië is het noordelijke deel van Tsjechië waar tot 1945 veel Duitsers woonden. Het beruchte verdrag van München van 1938 maakte het mogelijk dat Hitlers aanspraak op deze streek realiteit werd. Na de oorlog werden de Sudeten-Duitsers op grond van de zogenaamde Edvard Benes-decreten massaal en vaak op brute wijze uit Tsjechoslowakije verdreven, en van hun bezittingen beroofd, onder het mom van hun collectieve schuld.

Zeman haalde zich met zijn uitval naar de Sudeten-Duitsers ook de ergernis van Duitse politici op de hals. Het voorgenomen bezoek van bondskanselier Gerhard Schröder aan Praag in maart kwam door de opmerkingen van Zeman onder spanning komen te staan. In Duitsland werd vooral met verbazing gereageerd. In 1997 besloten Duitsland en Tsjechië onder aanvoering van bondskanselier Helmut Kohl, president V clav Havel en Zemans voorganger Vaclav Klaus besloten tot de zogenaamde 'Tsjechisch-Duitse declaratie'. Daarin werd afgesproken dat de Sudeten-Duitsers niet collectief kunnen worden beschuldigd van collaboratie, en dat er geen herstelbetalingen aan hen zullen worden gegeven van Tsjechische zijde.

De declaratie was een beleefde manier om de pijnlijke geschiedenis in de doofpot te stoppen, en leidde in ieder geval tot vermindering van de spanningen en tot een normalisatie van de Duits-Tsjechische betrekkingen.

De spanning was uit de lucht en daarom waren de opmerkingen van Zeman, waarmee de zo gevoelige zaak weer werd opgerakeld, des te verbazingwekkender. In Tsjechië speculeren de media dat hij hiermee in de aanloop naar de verkiezingen van juni V clav Klaus een hak wil zetten. Klaus heeft immers de regeringsdeelname van Haiders Vrijheidspartij herhaaldelijk verdedigd als een democratische keuze van de Oostenrijkers.

Jörg Haider probeert ondertussen aan de Oostenrijkse kant van de grens de zaken naar zijn hand te zetten. Hij zei dat een land dat er wetten op na houdt die in strijd zijn met de mensenrechten, niet zou mogen worden toegelaten tot de Europese Unie. Daarmee doelt hij op de Benes-decreten, die Sudeten-Duitse belangengroepen in Duitsland en Oostenrijk herroepen zouden willen zien (vooral die decreten die hun rechtspositie aantasten).

Verscheidene FP & Ouml;-politici hebben inmiddels zowel de reactor in Temelín als de Benes-decreten rechtstreeks gekoppeld aan de boycot van de Tsjechische toetreding tot de EU, die mogelijk in 2004 zal plaatsvinden. De radicalen in de FP & Ouml; proberen zelfs aan te sturen op de val van de eigen regering. Haider, altijd al eurosceptisch, zei dat zijn partij niet de Europese, maar de Oostenrijkse belangen verdedigt.

Op de achtergrond speelt in Oostenrijk nog een belangrijker conflict. De economische groei is sinds het aantreden van de coalitieregering in 1999 teruggelopen. Nu de FP & Ouml; regeringsverantwoordelijkheid heeft, bemerkt de partij dat zij die niet zo gemakkelijk kan dragen. Karl-Heinz Grasser, de FP & Ouml;-minister van financiën, zag zich gedwongen bezuinigingsmaatregelen te nemen die bij veel FP & Ouml;-kiezers slecht zijn gevallen. Van de belofte dat de FP & Ouml; de gewone burger zou steunen, is niet veel terechtgekomen.

Daarnaast was er de Spitzel-affaire, die de FP & Ouml; weinig goed heeft gedaan. De partij bleek politiefunctionarissen te hebben omgekocht om zich te informeren over politieke tegenstanders. In Wenen heeft de partij bovendien in maart 2001 bij de deelstaatverkiezingen een dramatisch verlies geleden. Dit alles is voldoende aanleiding voor onenigheid binnen de partij over de te volgen lijn.

De media in Oostenrijk beschouwen de inzet van de populistische thema's zoals de EU-uitbreiding met de buurlanden Slowakije, Hongarije, Slovenië en Tsjechië als een poging de aandacht weg te leiden van meer gevoelige, binnenlands politieke zaken. De dreiging die uitgaat van kerncentrales in Tsjechië en Slovenië, alsmede die van de toestroom van goedkope arbeidskrachten naar Oostenrijk als de EU-uitbreiding volgens plan verloopt, worden overdreven met angstthema's omneveld.

Frappant is dat een Oostenrijks onderzoeksinstituut onlangs een rapport heeft uitgebracht waarin staat vermeld dat Temelín één van de veiligste kerncentrales van Europa is, en dat de centrales in Duitsland en Zwitserland, die al ruim dertig jaar in gebruik zijn, technisch ernstig verouderd zijn en een groter gevaar vormen. Dat neemt overigens niet weg dat tijdens het proefdraaien op 11 januari de centrale in Temelín twee keer moest worden stilgelegd.

Coalitiepartner üVP, de partij van kanselier Schüssel, reageert veel gematigder op het conflict. Opiniepeilingen tonen dat zowel FP & Ouml; als üVP geen belang hebben bij een kabinetscrisis, en dat die eerder in het voordeel van de üVP zal werken. Schüssel wil de kwestie-Temelín noch de Benes-decreten, op welke manier dan ook, aan Praagse deelname aan de EU verbinden. De Tsjechische krant Lidové Noviny prees hem deze week om zijn lastige, maar behendige 'dans tussen Brussel, Praag en Karinthië,' de deelstaat waar Haiders invloed het grootst is. Met de ontkoppeling van Temelín en de Benes-decreten van het Tsjechische EU-lidmaatschap, staat Schüssel op één lijn met de Duitse bondskanselier Schröder.

Toch is afgelopen woensdag vanuit Berlijn nog bezorgd gereageerd. De Duitse regering acht het wenselijk dat Zeman zijn woorden afzwakt en de verwerping van de collectieve schuld van de Sudeten-Duitsers bevestigt zoals die in de Tsjechisch-Duitse declaratie is overeengekomen. Gehoopt wordt dat bij het bezoek van de Duitse minister van buitenlandse zaken Joschka Fischer aan Praag op 20 februari de zaak wordt bijgelegd.

In Praag echter woedt de storm nog hevig, is Zeman nog niet bedaard. Op de vraag van een journalist of hij zijn uitspraken over de Sudeten-Duitsers zal herroepen, reageerde hij: 'Ik ga de waarheid niet ontkennen'. En voor een andere krant: 'Laf zwijgen is comfortabel voor sommige politici, maar mijn stijl is het niet.' Bovendien meende hij dat de verdrijving van de Sudeten-Duitsers een milde straf is voor landverraad, want normaal gesproken zou je daarvoor volgens hem de doodstraf moeten krijgen'.

Tsjechische politici en media hebben Zemans opmerkingen scherp bekritiseerd en als 'extreem ongelukkig' en 'vulgair' afgedaan. De meningen over de consequenties van de ruzie zijn verdeeld. Sommigen menen dat het niet alleen de haat over-en-weer aanwakkert, maar dat het daadwerkelijk de Tsjechische toetreding tot de EU in de weg zal staan. Dat zal een deel van de Tsjechen overigens niet betreuren, want zij beschouwen Brussel als de westerse variant van Moskou onder het communisme. In ieder geval leeft er de angst, zeker nu de kandidaat-lidstaten waarschijnlijk maar beperkt van de EU-structuurfondsen gebruik kunnen maken, dat ze tweederangs EU-burgers zullen worden.

De mening dat het allemaal wel los zal lopen heeft echter de overhand. Zemans uitspraken worden niet voor vol aangezien en het Oostenrijkse referendum wordt beschouwd als onwettig en niet bindend.

Velen beschouwen de onderlinge twist tussen met name Haider en Zeman als een welkome soap in de weinig opwindende politiek-economische malaise die beide landen de laatste jaren in de greep houdt. De Oostenrijkse politicoloog Hans-Georg Heinreich, hoogleraar aan de Universiteit van Wenen, zei in het Engelstalige weekblad The Prague Post: 'Oostenrijkers zijn gewend aan Haider zoals de Tsjechen gewend zijn aan Zeman.' En hij besloot: 'Ze verwachten niets anders.'

Op beschuldigingen van de radicale FP & Ouml;-secretaris-generaal Peter Sichrovsky dat Tsjechië angstvallig de compensatie van Holocaust-slachtoffers verhindert en dat de Tsjechen zouden hebben geholpen bij de deportatie van Joden, is met even groot vuurwerk gereageerd. In de Tsjechische krant Pr vo kreeg Sichrovsky een koekje van eigen deeg: alle commandanten van het Tsjechische concentratiekamp Theresienstadt waren Oostenrijkers.

Deel dit artikel