Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een schrijver tussen twee werelden

Home

Iris Ludeker

Chaim Potok, 1929 - 2002

Chaim Potok was een schrijver die als geen ander de spanning tussen traditie en de moderne wereld aanschouwelijk wist te maken. Vooral in Nederland had hij een grote lezersschare, ook onder niet-joden. Dinsdag overleed hij, 73 jaar oud.

Potoks belangrijkste inspiratiebron was zijn eigen levensgeschiedenis. Afkomstig uit een orthodox-joods milieu in New York, bezocht hij de Yeshiva Universiteit waar hij een graad in de Engelse literatuur haalde. Daarna volgde hij een opleiding tot rabbijn. Die functie bekleedde Potok nooit, maar hij bleef een man die de joodse tradities in ere hield.

Al jong had Potok ook artistieke aspiraties. Eerst als schilder. Dat werd door zijn orthodoxe familie echter niet geaccepteerd. Later, na lezing van James Joyce en Evelyn Waugh, verlegde hij zijn ambities naar het schrijverschap. Toen hij zijn moeder daarover vertelde, vond ze het prima - zolang hij maar ook hersenchirurg zou worden.

In zijn boeken verwerkte Potok veel van zijn eigen ervaringen. In zijn eerste boek 'De uitverkorene' (1967), later verfilmd, schetst hij de vriendschap tussen twee jongens, allebei afkomstig uit een joods milieu. Danny Saunders is zoon van een chassidische rabbijn en voorbestemd om dezelfde weg als zijn vader te bewandelen. Hij komt in aanraking met de seculiere westerse wereld door stiekem het werk van Sigmund Freud te lezen (net als Potok zelf). Uiteindelijk, maar niet na een grote innerlijke strijd, besluit hij psychologie te gaan studeren. Zijn vriend Reuven Malter, afkomstige uit een liberalere familie, bewandelt juist de andere weg en wil uiteindelijk rabbijn worden.

Typerend voor dit eerste boek, maar ook voor het overige werk van Potok, is dat de confrontatie tussen verschillende culturele werelden niet leidt tot een definitieve overstap. Ook de personages die uiteindelijk kiezen voor de seculiere wereld doen dat niet zonder de spirituele waarden van hun geloof met zich mee te dragen. De soms wat schematische opbouw van de confrontatie tussen traditie en moderniteit in Potoks boeken is voor sommigen reden geweest om het literair gehalte van zijn werk in twijfel te trekken. Ook zijn nostalgische beschrijving van het orthodoxe leven beschouwen zijn critici als té romantiserend.

Zoniet zijn lezers, die hem gedurende zijn hele schrijverscarrière trouw bleven. Vooral in Nederland, een land dat hij vaak bezocht. Altijd wist hij weer drommen mensen naar de Bijenkorf of andere signeerplekken te lokken. Sommige van zijn boeken verschenen zelfs eerder in Nederland dan in Amerika.

Roel Tanje van Potoks uitgever Bzztôh: ,,Potoks publiek is heel divers. Als hij in Nederland was, stond ook de EO te trappelen om hem in programma's te krijgen. Hij is een van de weinige schrijvers die zowel joodse, christelijke, als atheïstische lezers aan zich wisten te binden.'

Rabbijn Soetendorp, een goede vriend van Potok, ziet de populariteit van diens werk onder niet-joden in Nederland vooral in het licht van de onverminderd grote belangstelling voor het jodendom in Nederland: ,,Hij is een van de eersten geweest die de besloten gemeenschap van chassidische joden voor een groot publiek toegankelijk hebben gemaakt.'

Marcel Poorthuis, werkzaam aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in de relatie tussen christendom en jodendom, beaamt dat: ,,De dialoog tussen christenen en joden is in Nederland altijd erg groot geweest. Potoks boeken konden daar een rol in spelen omdat ze op zo'n indringende wijze inzicht bieden in het joodse leven.'

Maar daarnaast sluit het werk van Potok ook aan bij een universeler gevoelde problematiek. Wat blijft over van traditie in een snel seculariserende wereld? Poorthuis: ,,Voor veel Nederlanders voor wie de ontwikkelingen de afgelopen decennia wat snel zijn gegaan, zijn de boeken van Potok een klankbord. Christelijke lezers herkennen veel. Omdat de boeken over het jodendom en niet over het christendom gaan, zijn ze echter niet zo confronterend. Daarbij komt dat we in de Nederlandse literatuur weinig schrijvers hebben die vanuit de traditie schrijven over de confrontatie met de secularisering. Schrijvers als Wolkers of 't Hart hebben al afgerekend met hun calvinistische achtergrond.'

Deel dit artikel