Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Een plek waar grenzen vervagen

home

Gabriele Stötzer

Hoheneck staat te koop. De vroegere vrouwengevangenis van de DDR in de deelstaat Sachsen zal geen gevangenen meer herbergen. Ex-politieke gevangene Gabriele Stötzer besloot het leegstaande bouwwerk na 24 jaar weer eens te bezoeken. Ze werd er rondgeleid door een vrouw die daar destijds aan de andere kant van de scheidslijn werkte.

In het ertsgebergte in de Duitse deelstaat Sachsen ligt Stollberg, nog altijd pittoresk. Het stadje kent een rivier en een heuvel, vanwaar je over het glooiende landschap kan kijken. Op een van de hoogste punten staat een burcht, Hoheneck genaamd. Hier houdt de idylle op: het monument, het herkenningsteken van de stad, was een gevangenis van de Staatssicherheit (Stasi), de veiligheidsdienst van de DDR.

Hoheneck werd in 1244 voor het eerst in documenten vermeld: het was toen een ridderkasteel, dat driehonderd jaar later werd verbouwd tot jachtslot. In het begin van de zeventiende eeuw legde een brand het slot in de as. Pas in 1862 werd op dezelfde plek de huidige noord- en westvleugel van het Königlich Süchsischen Weiberzuchthauses, het vrouwentuchthuis, opgericht. De daar gedetineerde vrouwen verhuisden in 1886 naar Waldheim en na een verbouwing en uitbreiding veranderde het in een strafgevangenis voor mannen. In de nazi-tijd bijvoorbeeld zaten hier verzetsstrijders gevangen.

De burcht kreeg zijn uiteindelijke bestemming als vrouwengevangenis in februari 1950 toen de gevangenen van het Militaire tribunaal van de Sovjet-Unie (SMT) er werden opgesloten. Elfhonderd vrouwen en dertig kinderen gingen destijds van het voormalige concentratiekamp Sachsenhausen naar Hoheneck. Mörderburg Hoheneck werd de beruchtste vrouwengevangenis van de DDR. Langveroordeelden met straffen van drie jaar tot levenslang zaten hier. Het ging om criminelen die vastzaten om delicten als inbraak, asociaal gedrag of moord. De donkerste tijden kwamen echter met de komst van politieke gevangenen, mensen die met vele jaren cel werden bestraft voor een poging tot vlucht uit de republiek, voor laster of spionage.

Na de bouw van de Muur nam het aantal gevangenen toe door de komst van vluchtelingen, in de jaren zeventig was er een nieuwe stijging te zien met mensen die zich slechts wat provocerend hadden opgesteld bij het indienen van een verzoek bij de overheid. In Hoheneck, dat voor maximaal 422 personen was ingericht bevonden zich vaak tegen de tweeduizend gevangenen. Het exacte aantal vrouwelijke politieke gevangenen in de DDR-tijd is nu niet meer vast te stellen: het gevreesde gevangenenregister is van de aardbodem verdwenen.

Na de Wende was de bajes vrijwel leeg: niet alleen de politieke gevangenen verdwenen, ook de voor misdragingen bestrafte criminelen werden uit de gevangenis ontslagen. Op 20 mei 2001 werden alle gevangenen in alle stilte afgevoerd, het gebouw was op 30 juni leeg en gesloten. Economische redenen zouden doorslaggevend zijn geweest: het oude gemetselde bouwwerk, dat inmiddels op de monumentenlijst staat, kan niet meer volgens de huidige normen van justitie worden verbouwd. Sinds juni staat de burcht Hoheneck zelfs te koop, vijf hectare bebouwde en onbebouwde grond. Prijs bij opbod.

,,Heeft u soms interesse'', vraagt Frau Köhler van de afdeling openbare werken van Chemnitz aan de telefoon. ,,Bent u geïnteresseerd in het onroerend goed Hoheneck?'' Ik heb belangstelling. Wil de burcht niet kopen, maar bezichtigen, voor de eerste keer na 24 jaar weer naar die bajes toe gaan. In 1977 zat ik een jaar vast wegens laster tegen de staat nadat ik mijn handtekening had gezet onder een protest tegen het ontnemen van het staatsburgerschap van Wolf Biermann. Toen ik vernam dat tijdens de ontruiming van de verlaten gevangenis nog de mogelijkheid bestond om er zonder al te grote formaliteiten binnen te komen, meldde ik me aan. ,,Schkommglaich'', ik kom eraan, roept een vrouw in een blauw tenue, als ik een halfuur te vroeg aanbel. De grote glanzende blauwe ingangspoort, die vroeger grijs was, gaat open. Daarachter ligt een binnenplaats met een nog grotere, nu ook blauw geschilderde, poort. Achter deze tweede poort begon de eigenlijke gevangenis.

Destijds kwam ik in burgerkleren binnen, ging direct naar de ziekenafdeling, waar ik door twee vrouwen werd onderzocht. Mijn spullen moest ik toen samen met mijn waardepapieren omruilen tegen gevangeniskledij: een grijs pak, dikke kousen, een gordeltje om de kousen op te houden, een bh en ondergoed. De zware mantel, de hoofddoek en de sjaal voor de winter kwamen later.

Frau Schmidt leidt me door de oudste cellenafdeling. ,,Dat waren eenpersoonscellen'', zegt ze. In een lange lege gang met meerdere grote cellen herken ik mijn eigen cel weer; een groot, hoog tralievenster met uitzicht op het landschap en op de deur van de wasruimte, waar de wc's vaak naast de wasbakken stonden. ,,Bij hen was dat nog een rode doorlopende bak'', zegt Schmidt. In deze Verwahrraum Nummer zwei (bewaarvertrek nummer 2) met 25 gevangenen begon mijn verhaal. Hier stonden de stapelbedden van drie hoog, de rekken met die enkele spullen, die altijd netjes geordend moesten zijn, de tafel waaraan een medegevangene mij voor het eerst aan de hand van kaarten de toekomst voorspelde.

Het betekende strafverlichting als je in de lege gang naar de enige tv van de gevangenisleiding mocht kijken, in een deken gehuld mocht je daar zitten zolang de film duurde. Dit bereikte je slechts als je dat met het commandohoofd regelde. Daar werd ik in de gevangeniswereld ingewijd door Karla, een recividiste vanwege haar onaangepaste gedrag. Terwijl zij met krantenpapier een tuitvormige sigaret draaide, beantwoordde zij mijn vragen. De huid van haar gezicht zag er grauw uit, ze had een getatoeëerde stip onder haar rechter oog, een soort traan. Ze had twee spleten tussen haar tanden, zoals zoveel gevangenen. De drie getatoeëerde stippen op de onderkant van haar linkerduim betekenden 'homoseksueel, pervers en arbeidsschuw'. Lesbische vrouwen bestonden officieel niet in de DDR, in de gevangenis waren er des te meer.

Met Frau Schmidt loop ik verder naar de binnenplaats. Het is een vierhoek tussen de zuidvleugel met gevangenisgebouw en toren, het westelijk gevangenisgebouw, de noordvleugel met de productieplek voor de gevangen en een gebouw dat voor meerdere doeleinden geschikt is. ,,De binnenplaats valt onder monumentenzorg, het ligt boven oude muren en kelders. Er wordt niet gegraven.'' Dat had ik graag willen weten, destijds in 1977, toen ik liep over de binnenplaats, die wel Freihof werd genoemd omdat de gevangenen daar een enkel uurtje in de vrije buitenlucht konden doorbrengen. Als we de slaap niet konden vatten maakten wij onze eigen geschiedenis van de burcht, bedachten een parallelburcht op een dichtbijgelegen berg en verzonnen gruwelijke verhalen, die veel weg hadden van onze eigen belevenissen. Menigeen sprak over het bestaan van een burchtvrouw, die bij haar verschijnen na drie dagen een tragische of blijde boodschap verkondigde.

Voor de werkgevangenen onder streng regime, die elkaar eigenlijk niet mochten ontmoeten, was de binnenplaats een plek waar je ook andere groepen kon ontmoeten. Hier stonden ook de vrouwen die een moord op hun geweten hadden, die een wat duistere macht uitstraalden. De politieke gevangenen die onder de criminele groepen verdeeld waren, renden op elkaar toe en vertelden elkaar de jongste aantallen van op transport gestelde gevangenen.

De misdadigers onder ons spraken over amnestie, terwijl de politieke gevangenen de kans bespraken om, als de helft van hun tijd in gevangenschap erop zat, naar het Westen gestuurd te worden. De methode om niet-geliefde Oost-Duitsers naar het Westen af te schuiven, viel mij pas voor het eerst op met de kwestie-Biermann. Maar de verkoop van gevangenen voor geld of handelscertificaten begon in omvangrijke mate te floreren na een verhoging van de gevangenisprijs van 40 000 mark in de jaren zestig naar 96 000 mark in 1977.

,,Er waren ook nog bloemen aan de zijkanten'', merkt Frau Schmidt op. Ik durf niets te zeggen over die stukjes grond met die enkele plant er op, die je geen blik waardig keurde. Bij ons stond er geen tafel met banken, was er geen handbalveld. Zitten was verboden, steeds moesten we lopen of gymnastiekoefeningen doen. ,,Als het waaide, klapperden de dakpannen op Hoheneck, en bij storm durfden we niet naar buiten'', zeg ik tegen Frau Schmidt. Binnen de dikke muren was het nooit warm, het was er koud en vochtig.

Ze wijst naar naar de grijsgepoetste noordvleugel. ,,Boven was Planet bezig met naaiwerk, beneden Esda, en daaronder was de eetzaal.'' Arbeid was verplicht in de bajes, net zoals overal in de DDR. Wie weigerde te werken kwam in de eenpersoonscel terecht. 'Planet' naaide beddengoed, 'WKL' werkte voor het wasbedrijf Lössnitzhal, 'Elmo' maakte elektromotoren. Er werd in Hoheneck in drie wisseldiensten gewerkt volgens het prestatiesysteem. Een minimaal percentage van het verdiende geld kwam terecht bij de gevangenen. Ze werden uitbetaald in gevangenisvaluta en konden daarmee in de kiosk groente, bonnen voor bonenkoffie, sigaretten of zoetigheid kopen.

We gaan naar 'Esda'. Hier stonden de naaimachines, waarop ik met 33 vrouwen in wisseldienst panty's vervaardigde. Ik herinner me dat de ramen destijds dichtgespijkerd en wit beschilderd waren om het contact met andere gevangenen te voorkomen. We stikken liever in de muffe atmosfeer dan dat we in de kou bevriezen, zeiden de criminele gevangenen over de warme, in de zomer bloedhete plek in de bajes. Rechts naast de ingang was het toilet met de enige deur die afsluitbaar was en die een wasbak met spiegel had, waar je even kon kon huilen. Toen was ik 24 jaar.

Plotseling zie ik achter een openstaande deur dat ik voor mijn toenmalige gevangenvertrek sta. Deze route kan ik nooit bewust hebben genomen, ik wist niet dat we slechts vijf meter van ons eigen gevang verwijderd waren. Onze weg als arbeidscommando leidde altijd door het gehele gebouw, we werden bewust omgeleid, misleid. Er breekt iets in me, het verklaart mijn in de war geraakte oriënteringsvermogen na de gevangenistijd.

In de eetzaal is de vloer opengemaakt, de balken zijn goed zichtbaar, lang en smal als de lange grijze tafelplanken van destijds. Hier was de kiosk, en in de nis links voor de uitgang stond de vrouw met de pillen: pillen om vrolijk te worden, pillen om te slapen, pillen voor de stoelgang, pillen tegen de pijn in de rug en de gewrichten. Voor alles was een behandeling. Schrijfster A. Gollin, die wegens 'vervaardiging en verspreiden van ophitsende literatuur' in 1982 in Hoheneck zat en wier tweejarig kind destijds thuis was, herinnert zich een spreuk die hier stond: ,,Wat je niet kunt, moet je leren. Als het je moeilijk valt, helpen we je, maar als je niet wilt, dwingen we je!''

Ik krijg de toenmalige vrijplaats buiten te zien die bestemd was voor de nieuwelingen en de eenzaam opgeslotenen. ,,Hier was de keuken, daar de wasserij en de wasafgifte'', zegt Frau Schmidt. Ik herken de weg die we met armen vol wasgoed afliepen als we de was voor de gevangenruimte moesten omruilen. In de hoek stond destijds een roestige oven, waarin ik voor een medegevangene sigaretten en bajesgeld verstopte. ,,Zo, zo'', zegt Frau Schmidt, ,,als ik dat had geweten.'' Nu stel ik de vrouw voor de eerste keer een directe vraag: ,,Hoelang was zíj hier?'' ,,Achtendertig jaar'', zegt ze, ,,maar je kunt het me niet aanzien, ik heb me goed gehouden!'' ,,Dan was u er ook toen ik er zat!'' Ze kijkt me aan: ,,Kunt u zich mij herinneren?'' Ze ziet eruit als alle 'Wachteln' (het Duitse woord voor kwartel) zoals we destijds de bewaarders noemden: dik, gedrongen, kort haar, scherpe plooien in het gezicht. Nee, denk ik, ze moet toen jong zijn geweest, zo jong als ik. ,,Misschien was ik toen in de keuken, daar ben ik begonnen'', zegt ze. De gevangenis had 228 mensen in dienst, die vooral in Stollberg woonden. De stad leefde van de gevangenis, leverde generaties cipiers.

Toen ik gevangenzat was ik de enige politieke gevangene die níet naar het Westen wilde. Dat bracht me in Hoheneck in een merkwaardig conflict, want de enigen die na het gevang in de DDR bleven waren de criminelen, de politieke gevangenen wilden weg. De leiding verbood me in de gevangenis contact te hebben met de politieke gevangenen die daar actief hun democratische rechten bleven eisen. De criminelen die allemaal lange straffen uitzaten, negeerden me in het begin, omdat ik een kortdurende straf had met dat ene jaartje, waarvan ik al vijf maanden in voorarrest had doorgebracht.

Maar Hoheneck was een plek waar vroeg of laat alle grenzen vervagen. Het karige bestaan en de hardheid wierpen ons op onszelf terug, we waren volledig van elkaar afhankelijk; ik leerde met moordenaars eten, praten. De politieke gevangenen waren onderling zeer solidair met elkaar, formuleerden hun rechten, stelden hun eisen. De criminele gevangenen waren slechts bezig met het hier en nu. Alle verlangens moesten zo snel mogelijk worden verwezenlijkt. Ze leefden bij de dag. ,,Wat is er van jullie geworden, van de vrouwen die destijds met elkaar de gevangenschap doorstonden? Zien jullie elkaar nog, blijft de vriendschap bestaan?'', vroeg een jonge studente me na een lezing in Dresden. Ik keek haar verbaasd aan: ,,Nee, men kent elkaar naderhand niet meer, niets blijft, zeker vriendschap niet.''

Als de rondleiding met Frau Schmidt voorbij is, loop ik zonder pottekijkers de weg nog eenmaal terug. De hoektoren is na de Wende gerestaureerd, wellicht kun je boven op de toren klimmen en dan ver over het land kijken. Ik sta boven, de wind waait om mijn hoofd. Ik kijk naar mijn huid, mijn rechteroog trekt, zoals zo vaak. Dat is de plek waar de criminele gevangenen hun getatoeëerde tranen hadden, iets waarmee zij hun gevoelens toonden, zich blootgaven. Ik moet wat lachen, zie mezelf als clown. Het maakt niet uit wat we ons wijsmaken, of dit teken op het gezicht voor winnen of verliezen staat: het is zowel een lachend als een huilend oog.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.