Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een oorlog zonder kogels

Home

Edwin Koopman

Indiaanse boeren in de Mexicaanse deelstaat Chiapas kwamen zes jaar geleden in opstand tegen de feodale macht van ondernemers en politici. De parlements- en presidents verkiezingen van morgen gaan grotendeels aan hen voorbij want die zijn in hun ogen 'een farce'. 'Leve de gewapende strijd.'

'Dit is commandant Marcos, commandante Ramona, en dit commandant David.'' Probleemloos noemt de Indiaanse vrouw de rebellenleiders bij hun naam. Misschien uit solidariteit. Maar het kan ook uit commerciële overwegingen zijn want ze verdient een aardig centje bij met haar katoenen poppetjes met houten geweertjes. ,,Zapatista'', zegt ze, om iedere twijfel weg te nemen. De kleine zijn vijf pesos, de grote acht. Ze doen het uitstekend bij de toeristen. De Zapatisten zijn wereldberoemd.

Zes jaar geleden grepen boeren in de zuidelijke deelstaat Chiapas in naam van Emiliano Zapata, de legendarische held van de Mexicaanse Revolutie, naar de wapens. Ze eisten gelijke rechten voor de meer dan een miljoen Indianen in Chiapas en een einde aan de feodale macht van een handvol ondernemers en politici. De opstand was nogal onconventioneel. Ondanks zware repressie door het Mexicaanse leger is er na de eerste dagen nauwelijks meer geschoten. Een oorlog zonder kogels. Midden in het oerwoud werden nationale conventies georganiseerd. Schrijvers en intellectuelen gingen op de foto met rebellenleider Marcos, de nieuwe held van links Mexico, de moderne Che Guevara, zonder sigaar en baret maar met pijp en bivakmuts. Vanuit de jun gle bestookte hij de wereldpers via het internet met satires over de macht en gedichten over de opstand in Chiapas, ,,waar zelfs de kippen Zapatist zijn''. Publicitair was de slag al snel beslist, in het voordeel van de rebellen.

Het is acht uur en de Indianenmarkt van San Cristobal de las Casas is al aardig op gang. De nacht druppelt na. Het ruikt naar houtvuur en fruit. Kruiers staan klaar met hun karren waarop in drie kleuren het symbool van de regeringspartij, de Institutionele Revolutionaire Partij (PRI), en aanverwante vakbonden, als om iedere twijfel of ze aan de goede kant staan weg te nemen. De Santo Domingokerk luidt haar klokken. De stad is een van de belangrijkste Indiaanse handelsplaatsen in Chiapas. Maar van een opstand der Zapatisten is weinig te merken. Bij de vorige verkiezingen werden de rebellen nog dankbaar geadopteerd door de linkse oppositie, zelf ook op zoek naar een identiteit. Maar de liefde is over. De Zapatisten houden zich gedeisd. Alleen op de markt zie je ze nog, van katoen en uitgestald op plastic.

Niet dat de politieke partijen de indianen helemaal vergeten zijn. Ze vormen een verplicht onderdeel in de campagnes. Alle kandidaten zijn langsgekomen. Voor de camera's geven ze fietsen aan Mayas en Olmeken, er wordt gelijkheid beloofd aan Tzeltales en Tzotziles. Om de volgende zes jaar nooit meer aan Chiapas te denken. ,,Als er geen onderhandelingen komen dan blijkt alles achteraf een incident te zijn geweest'', heeft de 'onderhandelaar' van de regering gezegd. De Zapatisten eisen naleving van de 'Vredesakkoorden van San Andres', waarin vier jaar geleden afspraken zijn gemaakt over de rechten en cultuur van de indianen. Maar de PRI heeft een andere logica. ,,De wet wordt niet in het oerwoud gemaakt'', zei presidentskandidaat Francisco Labastida onlangs, voor het geval Chiapas nog illusies mocht hebben.

Alleen al daarom gaan de landelijke verkiezingen van morgen grotendeels aan de Chiapaneken voorbij. Mexico-Stad is ver weg. Meer belang wordt gehecht aan de deelstaatverkiezingen in augustus. Daarvoor sloten de linkse en de rechtse oppositie een verbond met één belangrijk doel: de PRI wegkrijgen van de gouverneursstoel. Wat op nationaal niveau niet lukte, lukte in Chiapas wel.

De 'paarse coalitie' Mexicaanse stijl wordt geleid door Pablo Salazar, een dissidente PRI-senator. ,,De Indianen hebben niks te verliezen en alles te winnen met de verkiezingen'', zegt een waarnemer. Zes jaar geleden riepen de Zapatisten op tot een boycot van de verkiezingen, maar dat is een fout geweest. De PRI had aan een paar procent fraude genoeg om de deelstaat in handen te houden dus de oppositie had achteraf gezien makkelijk kunnen winnen. Pablo maakt kennelijk een goede kans.

Het is al vroeg druk op de weg naar Comitan. Na enkele kilometers is een militaire controle maar niemand hoeft uit te stappen. Langzaam rijdt de bus langs het 31ste garnizoen. Alles lijkt kalm in Chiapas maar schijn bedriegt. De radio gaat harder. Er wordt gemeld dat vier mannen gisteravond de burgemeester van Chamula hebben beschoten, een kilometer of tien verderop. Zijn auto heeft acht kogelgaten maar hij is niet gewond. Of het waar is, weet niemand. Er is veel stemmingmakerij. Vorige week werden in El Bosque zeven politieagenten doodgeschoten. De PRI gaf de Zapatisten de schuld. Maar volgens de Zapatisten zit de PRI er zelf achter om de rebellen de schuld te kunnen geven. De boodschap is duidelijk. Een stem tegen de PRI is een stem voor de chaos. De macht speculeert op de 'voto del miedo', de stem van de angst.

,,Veel angst wordt gezaaid door de paramilitairen'', weet de Nederlandse Olga van der Valk, al jaren actief in de koffie in Chiapas. Groepjes boeren worden georganiseerd en bewapend om zich tegen sympathisanten van de Zapatistas te 'verdedigen'. Zoals in Acteal, even verderop, waar eind 1997 met geweren en machetes 45 Indianen werden afgeslacht, onder wie 21 kinderen. Militairen en politie bleken de daders te hebben getraind en bewapend.

Vanaf de weg ziet Chiapas er vredig uit. De zon prikt door de zware wolken. Elke bocht biedt een nieuw perspectief. Mistflarden geven de bergen iets sprookjesachtigs. Langs de weg sjouwen Tzeltal-indianen met grote takkenbossen aan hun hoofdband. Tussen de koffieplanten eten ze maïs met bonen, het Mexicaanse armenvoedsel. Ze hebben vriendelijke, open gezichten. Hun gekleurde kleding steekt fel af tegen de donkere lucht: kleine gestalten tegen de berg als kabouters in een landschap van Grimm.

Geroutineerd stuurt Van der Valk met de bochten mee. De dorpen in de buurt ogen niet als bolwerken van de PRI, ,,en dat is nieuw'', zegt ze. Voor het eerst hangt er ook propaganda van de oppositie, muren zijn besmeurd met reclame voor Pablo Salazar: 'Ik stem voor Pablo, hij is een van de onzen.' Weinig is er te merken van een gewapende strijd. Zelfs in Las Margaritas, midden in het conflictgebied en ooit door de Zapatisten bezet, is geen militair te bekennen.

,,Geen controles!'' Ricardo Carvajal trekt verbaasd zijn wenkbrauwen op. Vreemd. Als coordinator van de vredesorganisatie SIPAZ heeft hij hele andere ervaringen. De Federale Politie heeft net nog extra contingenten gestuurd 'tegen bosbranden', zoals ze zelf zeiden. Reizigers verhalen over wegversperringen, voorbij de verharde wegen in de richting van de 'pueblos Zapatistas'. Ze worden urenlang vastgehouden en ondervraagd. Officieel hebben 20000 militairen het Lacandona-oerwoud, terrein van de Zapatisten, omsingeld. Maar waarnemers houden het minstens op het dubbele, voorzover ze het hebben kunnen zien. Buitenlanders worden geregistreerd en gefotografeerd, als ze er al door mogen. Talloze sympathisanten zijn door de militairen opgepakt en op beschuldiging van 'agitatie' het land uitgezet.

Enkele blokken van het kantoor van SIPAZ vandaan zijn boerenleiders bijeengekomen en bespreken de situatie in Chiapas. Ze bevestigen de 'terrorisering' door militairen. ,,Wie vaak reist, is eraan gewend. Maar een boer die een keer per jaar naar de stad gaat en nauwelijks Spaans spreekt, is doodsbang'', zegt een van hen. Maar de uniformen zijn uit het zicht gehaald. Mexico moet rustig ogen. In verkiezingstijd komen veel journalisten en waarnemers een kijkje nemen en bovendien is het toeristenseizoen geopend.

Het Federaal Kiesbureau sloeg vorige week alarm omdat Chiapas zo vol dreigt te raken met militairen dat de vrije verkiezingen er in gevaar komen. Ook de bisschoppen hebben gewaarschuwd dat een 'stemming zonder angst' alleen kan plaatsvinden als de militairen in de kazernes blijven. De kerk speelt al jaren een belangrijke rol op zoek naar een oplossing voor het conflict. Samuel Ruiz, de 'rode bisschop' van San Cristobal, was decennialang een pleitbezorger voor de rechten van de Indianen. Vorige maand ging hij met pensioen.

's Avonds, na de regen, wordt het gemoedelijk op het plein in San Cristobal. Mannen met hoeden keuvelen op de banken, Indiaanse vrouwen verkopen barrevoets de producten van hun huisvlijt. Boven in de muziektent speelt marimba-orkest 'El Kiosco' Mexicaanse klassiekers, en geeft het plein iets feestelijks. ,,Slecht volk'', vindt Don Ricardo de Zapatisten. De marimbaspeler heeft een kwartier pauze en zin in een praatje. ,,Bandieten zijn het. Ze willen niet werken dus stelen ze alles bij elkaar. Hele vrachtwagens nemen ze in beslag.'' Bij veel mestiezen is de sympathie voor de gemaskerde rebellen ver te zoeken. Een paar blokken verderop slaat de Santo Domingokerk dun door de avond. 'De verkiezingen zijn een farce. Leve de gewapende strijd', staat er in levensgrote letters op de zijbeuk. Chiapas oogt rustig. Maar de oorlog zonder kogels is nog lang niet voorbij.

Deel dit artikel