Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een middag op een oude Berlijnse begraafplaats

Home

Stevo Akkerman

Reichstag in Berlijn. © anp
Column

Aan de overkant van het Berlijnse appartement waar ik deze zomer een tijdje bivakkeerde, lag een ommuurde begraafplaats, de Alter St. Matthäus Friedhof. Een mooie plek om een middag door te brengen, slenterend in de schaduw van de oude bomen, nu en dan stilstaand bij een steen, een naam, een jaartal.

Je zou denken dat op een kerkhof de actualiteit per definitie afwezig is - heel gezond voor een journalist op vakantie - maar zo ervaar ik dat eigenlijk nooit, vooral niet op plaatsen waar de recente geschiedenis zo roerig is geweest als in Midden- en Oost-Europa. Daar vraag ik me bij elk graf af welk verhaal erachter schuilgaat, en als er veelbetekende jaartallen te zien zijn - 1918, 1945, 1989 - wil ik weten: hebben deze mensen de historische omwentelingen nog meegemaakt of zijn ze gestorven zonder te weten wat er stond te gebeuren?

Op de Alter St. Matthäus, die stamt uit 1856, is de trots van Duitsland evenzeer vertegenwoordigd als de schande. Er staan paleisjes, soms ter grootte van een behoorlijke woning, waarmee industriëlen en staatslieden worden geëerd, en er is een groepsgraf waarin 150 onbekende mensen zijn samengebracht bij een steen ter gedachtenis aan 'Alle slachtoffers van oorlog en geweld, 1939-1945'. De gebroeders Grimm liggen hier begraven, de componist Max Bruch ('Vooral bekend om zijn vioolconcert in g-klein') en de patholoog en politicus Virchow, verklaard tegenstander van Bismarck en diens nationalisme.

'Vernietigde verscheidenheid'
Er is een kindergraf en een graf voor aidsdoden, 'Denk mal positHIV' geheten. Op de gedenksteen van de historicus Avigdor ben Trojan (1959-2002) prijkt een Davidster, even verderop wordt dr. Gerhard Puttkammer herdacht: 'Verm. i. Russland 1945'. Er is een graf dat melding maakt van een 'ridderlijke en onbevreesde jachtvlieger' en niet ver daar vandaan staat een monument voor Claus von Stauffenberg en zijn vier medestanders die in juli 1944 probeerden Hitler te doden. Zij werden hier na hun executie begraven, maar kort daarop haalde de SS hun lichamen weg; ze werden verbrand, hun as verstrooid.

Dat is Berlijn: de verschillende lagen van de geschiedenis liggen zichtbaar aan de oppervlakte - je stapt zo van het Holocaust-monument naar de plek waar DDR-grensbewakers mensen doodschoten die wilden vluchten.

"Ik weet niet of ik er heen zou durven," zegt mijn vader, die van 1935 is. Voor hem is Berlijn de hoofdstad van het Derde Rijk, daar heeft hij geen prettige herinneringen aan. Toch denk ik dat hij best zou kunnen gaan. Juist omdat het verleden hier zo aanwezig is; het is geen spook, het is aanwijsbaar en het krijgt expliciet zijn plaats gewezen, namelijk in de categorie van het kwaad. Dit jaar staat Berlijn onder het mom 'Zerstörte Vielfalt' ('Vernietigde verscheidenheid') stil bij de manier waarop de nazi's vanaf hun machtsovername in 1933 Berlijn 'zuiverden' van ongewenste elementen; intellectuelen, kunstenaars, journalisten, politieke opponenten, vaak van Joodse komaf.

In een campagne die reikt tot in de metrostations worden de Berlijners herinnerd aan het gif dat hun stad tachtig jaar geleden binnendrong - en waar het proces van uitsluiting tenslotte toe leidde. Aan het einde van Unter den Linden staan tweehonderd portretten van mensen die werden verdreven, gevangengenomen, vermoord. Angstaanjagend. Maar tegelijkertijd geruststellend.

Lees verder na de advertentie

 
Dat is Berlijn: je stapt zo van het Holocaust-monument naar de plek waar DDR-grensbewakers mensen doodschoten die wilden vluchten.

Deel dit artikel