Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een liberaal gelooft in vooruitgang

Home

MARCO VISSCHER

Liberale ideeën over vrijheid en een sociale economie liggen onder vuur. Econoom Edmund Fawcett frist het liberale gedachtengoed op. Hij denkt dat het geplaagde liberalisme er bovenop komt.

Nog niet zo lang geleden was er geen vuiltje aan de lucht voor de liberalen. Onze rijkdom bleef maar groeien. Overal in de wereld rukte de democratie op. Landen spraken af hoe ze elders vrede konden afdwingen en milieuschade inperken. Het optimisme straalde de wereld tegemoet.

Vandaag is alles anders. De economie blijft sukkelen, multiculturele spanningen stijgen. Terroristen slaan toe. Overheden maken inbreuk op onze privacy en beperken onze vrijheden om te doen en zeggen wat we willen. Invloed en aanzien van onvrije landen als China, India, Rusland en Turkije nemen toe. In het Westen keren populistische politici zich af van de Europese Unie.

Lees verder na de advertentie

Waarom slaat het liberalisme niet overal aan? Na de val van de Berlijnse muur (1989) dacht iedereen het toch dat dat dé weg was?

"Klopt, de nieuwe wereldorde is niet bepaald waarop we op gehoopt hadden. We zitten opgezadeld met falende staten en militant islamisme. En China laat zien dat je heel goed een onliberale economische grootmacht kunt zijn.'

Het einde van de liberale droom?

"Laten we niet overdrijven. Het Westen heeft gedeelde belangen met China. Rusland is, net als de oude Sovjet-Unie, vooral een probleem van zwakte, niet van sterkte. De belangrijkste machten in het Midden-Oosten zijn bondgenoten tegen het gewelddadige islamisme."

Is er dan wel een probleem? Grootmachten als de VS, Engeland, Duitsland, Frankrijk en Japan hebben, net als Nederland, een liberale premier.

"Het is niet de liberale visie die in gevaar is, maar ons vermogen om haar uit te dragen. Liberale politici lukt dat zeker niet, ze hebben geen goed antwoord op de populisten. En dat is juist nodig, omdat er zoveel aantrekkelijke alternatieven bestaan."

U bent op een feestje en moet uitleggen wat die liberale visie is. Wat zegt u?

"Ik zou zeggen dat liberalisme staat voor opvattingen waar iedereen hier op het feestje in gelooft. Dan zwaai ik met mijn armen en zeg dat liberalisme overal om ons heen is. Het is kapitalisme met een sterk sociaal element en bescherming van burgerlijke vrijheden. Het is de basis van de moderne, westerse traditie, sterk geworteld aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. Je hebt varianten ter linker- en ter rechterzijde, maar het liberale gedachtengoed is het politieke midden waar we ons allemaal thuis voelen."

Stel nu dat dat feestje door orthodoxe gelovigen gegeven wordt. Ze zien u al staan zwaaien met uw armen.

"Dat klopt. Het midden is groot, maar niet iedereen hoort erbij..."

Waarom zegt u niet gewoon: 'liberaal' betekent dat je voor vrijheid bent?

"Dat is te simpel. Vrijheid kan heel veel betekenen. Communisten en fascisten hebben ook beweerd dat ze aan de zijde van de vrijheid stonden... Maar goed, zo duurt mijn antwoord op dat feestje misschien wel wat lang, toch?"

In uw boek onderscheidt u vier liberale principes. Het eerste is de erkenning dat conflicten onvermijdelijk zijn. Willen liberalen conflicten niet oplossen?

"Dat mag natuurlijk wel, maar daar is het liberalen niet om te doen. De een wil nu

eenmaal zijn waar voor veel geld verkopen, de ander wil het voor weinig geld kopen. De een is protestant, de ander moslim.

Die verschillen zijn niet erg. Liberalen geloven niet in de dromen van de conservatieven, dat mensen allemaal hetzelfde denken, of van de socialisten, dat er harmonie is als je de materiële ongelijkheid opheft. Liberalen accepteren dat er nu eenmaal verschillen en dus conflicten in een samenleving zijn."

Beschouwen liberalen conflicten niet alleen als onvermijdelijk, maar ook goed voor een samenleving?

"Ja, zolang we elkaar niet afslachten, zoals gebeurd is bij religieuze conflicten of in de klassenstrijd. Maar over het algemeen zijn conflicten nuttig, want ze kunnen leiden tot nieuwe inzichten die kunnen ontstaan tijdens een beschaafd debat, of ze kunnen worden beteugeld en omgevormd in competitie, zowel intellectuele als economische. Zo ontstaat dynamiek."

Hoe zit dat met de conflicten die zijn gerelateerd aan de multiculturele samenleving? Die levert vooral spanningen op.

"Multiculturalisme vormt in Europa waarschijnlijk het grootste probleem voor het liberalisme. Niemand heeft er een makkelijk antwoord op. Ik ook niet. Maar we moeten ons niet laten verleiden om nieuwe wetten te verzinnen. Dus: géén nieuwe wetten om strenger op te treden tegen immigranten en géén nieuwe wetten om hen te beschermen. We hebben een tamelijk goed stelsel van wetten en strafrecht, dus laten we daaraan vasthouden."

Een tweede grondprincipe is verzet tegen macht. Liberalen keren zich af van machthebbers?

"De wens om vrij te zijn van iemand die de macht over jou heeft, is heel liberaal - en ook heel menselijk. Dat weet iedereen die wel eens op een kantoor heeft gewerkt. Maar je ziet het ook bij de staat, die feitelijk een dwingende macht heeft met de dreiging van geweld. Uiteindelijk wil niemand een speelbal zijn van iemand die je commandeert, die je vertelt wat je wel en niet mag doen of mag zeggen. Je ziet dat verzet tegen macht ook bij mensen die zich afkeren van grote bedrijven of de rijke elite."

Neoliberalen lijken anders nauw verweven met de gevestigde orde: geen voorbeelden van verzetslieden tegen de machthebbers.

"Ah, maar ik ben dan wel een liberaal, maar geen neoliberaal! Neoliberalen zeggen eigenlijk dat de politiek het probleem is en dat de vrije markt de oplossing is. Ze willen te veel zeggenschap voor bedrijven en dat is rampzalig. Sterker, vandaag moeten de liberalen de rommel van het neoliberalisme opruimen. Liberalen menen dat economische macht een compenserende macht vereist, zodat zowel de politiek als de maatschappij tegenwicht biedt. Liberalen moeten zich niet laten verleiden tot de fouten van het neoliberalisme."

Een derde principe is geloof in vooruitgang. Is dat niet wat iedereen altijd wil, vooruitgang?

"Het vooruitgangsideaal onderscheidde de liberalen in de negentiende eeuw scherp van de conservatieven. De laatsten betwijfelden sterk of de mens en de samenleving konden verbeteren. Liberalen geloofden juist dat mensen konden worden onderwezen, dat we gezonder konden zijn, dat armoede viel te bestrijden. Al die idealen zijn nu wel uitgekomen. De uitdaging voor liberalen is nu om opnieuw na te denken wat vooruitgang is."

Waarom? Mogen we niet nóg rijker, gezonder en slimmer worden?

"Misschien zijn we in Europa al zo welvarend geworden, dat liberalen zich juist moeten buigen over de vraag hoe we dit vasthouden en verdelen zonder almaar door te gaan in de ratrace, op zoek naar meer, meer, meer."

Illustreert zo'n ommezwaai niet juist de teloorgang van het idee van vooruitgang?

"Dat zou kunnen, maar ik zie het als voortschrijdend inzicht. We kampen nu met zulke enorme milieukosten dat we opnieuw moeten definiëren wat vooruitgang is."

Het vierde principe van liberalisme is burgerlijke vrijheid of tolerantie. Onder Europese liberalen heerst daar verwarring over, ze overwegen inperking van onze vrije meningsuiting.

"Ach, die vrijheid is niet absoluut en dat is ook helemaal niet wenselijk. Er zijn heel redelijke beperkingen in het strafrecht vastgelegd, zodat u in uw artikel geen onjuiste, beschadigende beweringen over mij mag doen. Toch is vrije meningsuiting heel belangrijk. Ik waardeerde het initiatief van Europese dagbladen om cartoons uit Charlie Hebdo te plaatsen, na die vreselijke slachtpartij in Parijs. In die discussie kwam iemand met een goed idee: plaats ze op de website van de krant, maar maak ze alleen zichtbaar wanneer je er bewust op klikt om ze te bekijken. Zo hoefden de mensen die zich beledigd zouden kunnen voelen er niet mee te worden geconfronteerd. Een briljant idee."

Krijgen we dan geen glijdende schaal met mensen die zich beledigd voelen? Wat te doen bij car- toons over feministen die zich beledigd voelen?

"Nou, vooruit, je moet zoiets ook heel zelden inzetten, vermoedelijk alleen in zeer explosieve situaties, zoals in Parijs, begin dit jaar."

Dus totdat - in dit hypothetische voorbeeld - feministen overgaan tot extreem geweld?

"Kijk, dit is een zeer gecompliceerd onderwerp. Het begint ermee dat niemand het recht heeft om niet beledigd te worden. Dat geldt voor de religieuzen onder ons net zo goed als voor feministen, homo's of andere groepen die mogelijk een beroep doen op extra bescherming. Vrije meningsuiting moet worden verdedigd. Als degenen die het gemunt hebben op die vrijheid gewelddadig en moordzuchtig worden, en de wet en de politie falen om bescherming te bieden, kunnen we onmogelijk van hoofdredacties eisen dat ze zichzelf in de positie van een martelaar brengen. De grootste schade aan de vrije meningsuiting wordt uiteindelijk toegebracht wanneer de samenleving als geheel niet in staat is om die bescherming te bieden."

Nederland en België zijn pioniers op het gebied van abortus, euthanasie en het homohuwelijk. Hoe verklaart u die internationale koppositie?

"Deze landen kennen een lange geschiedenis van interne conflicten: de strijd tussen de katholieken en protestanten, de strijd tussen Vlamingen en Walen. Daardoor zijn ze zich heel bewust van wat er gebeurt wanneer conflicten uit de hand lopen. Vandaar de lange traditie van tolerantie. En: het zijn kleine landen; ze weten hoe het is om onder de voet te worden gelopen door grotere landen. Daarom zijn ze gewend om hun mond open te trekken tegen de grote, machtige jongens."

Waarom vindt u het waard om het op te nemen voor het liberalisme?

"Historisch gezien waren de liberale democratieën in Europa en de VS in de afgelopen decennia een behoorlijk goede samenleving. Tegen wie daarover twijfelt, zeg ik: laat me maar eens iets beters zien.

Liberalisme bevordert het goede leven. Waarin je niet wordt verteld wat je moet doen of laten, waarin je niet in de pas hoeft te lopen. Optimisme over een toekomst waarin we samenleven met onderlinge verschillen is aantrekkelijker dan gesomber over wat er allemaal te vrezen valt. Vertrouwen in vooruitgang - hoe je dat woord ook precies omschrijft - is mooier dan denken dat het alleen maar minder wordt. Het is heel menselijk om liberaal te zijn."

Dus het komt nog wel goed met het liberalisme?

"Ja, hoor, de alternatieven zijn bepaald niet beter. Liberalen kunnen zichzelf bovendien heel goed vernieuwen. Dat komt misschien wel doordat wij waarde hechten aan intellectuele openheid en de bereidheid om een conflict te winnen op basis van argumenten."

Wie is Edmund Fawcett?

Edmund Fawcett (68) was tientallen jaren verbonden aan de redactie van The Economist, onder meer als correspondent in Parijs, Berlijn en Washington.

In zijn boek 'Liberalisme: Het verhaal van een idee', dat internationaal volop is geprezen, beschrijft Fawcett de ontwikkeling van het liberale idee, de grondprincipes ervan en een reeks publieke figuren die het liberalisme belichaamden.

Hij werkt nu aan een boek over de problemen waar het het ideaal van de liberale democratie tegenaan loopt.

Edmund Fawcett: Liberalisme. Het verhaal van een idee. De Bezige Bij; 496 blz., euro 29.99

Deel dit artikel