Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een leek achter het altaar

Home

Stijntje Blankendaal en São Paulo

Lekenpriester Olga Silva. Foto: Bruno Poletti

In de Heilig Hart parochie van Francisco Morato, een deelgemeente in de arme periferie van São Paulo, staat José Antônio Boareto, 'Vader Zè', er niet helemaal alleen voor. Toen hij in 2008 aankwam in de parochie met 100.000 leden, trof de pas gewijde pastoor (29) een netwerk van leken, die samen zorgdragen voor de zeven kapellen en de moederkerk.

De kerkwinkel naast de Heilig Hart kerk wordt gerund door Olga Silva (41). Bij binnenkomst in haar win­keltje, met religieuze snuisterijen, ­  T-shirts­­ en dvd's met preken tegen de wand, is het wachten eerst op de afsluiting van het onzevader - Olga heeft twee seminaristen op bezoek, die de winkel zegenen met wijwater. Pastoor Zé schiet ondertussen achter de toonbank om op de computer een 'virtuele kapel' te laten zien: je kunt er online een kaarsje opsteken en de mis volgen.

Niet zo gek in een land met het grootste priestertekort ter wereld. Volgens theoloog en voormalig priester Fernando Altemeyer gaat het om een tekort van 180.000 priesters in Brazilië. De bevolking, die zich nog voor 65 procent katholiek noemt, moet zich grotendeels zelf zien te redden. Het katholicisme kan daardoor allerlei vormen aannemen, volgens Altemeyer. "Het officiële katholicisme van de paus wordt door zo'n tien procent van de mensen die zich katholiek noemen, beoefend - het topje van de ijsberg, de rest blijft onder water."

Priester Zè gaat beurtelings de verschillende kapellen af om de mis te vieren, met ten minste om de drie weken een mis op zondag. De andere dagen moeten de pastoraal werkers de taken overnemen. Zij houden dan 'vieringen van het woord', met bijbellezing en communie. Ze springen ook bij in geval van ziekte en overlijden van de gelovigen.

Aanvankelijk vond Silva, die sinds 1985 in Francisco Morato woont, het moeilijk om het zonder priester te moeten stellen: "Voor mij moest het echt de mis zijn, met het wonder van de eucharistie." Nu trekt ze zelf wekelijks als pastoraal werkster het priesterkleed aan: "Ik ben onzeker. Maar ik bereid me goed voor en geniet er ook van om het altaar te beklimmen. Ik denk dat wij vrouwen gedreven priesters zouden zijn. Maar daarvoor zijn ze volgens mij doodsbang."

Silva maakt deel uit van de charismatische beweging binnen de parochie, een beweging die volgens theoloog Altemeyer dicht in de buurt komt van de neo-pinksterbewegingen: 'Het is het anwoord van de katholieke kerk op de pinksterbewegingen.'

Zo'n twintig mensen komen in Francisco Morato wekelijks op donderdag bijeen om te bidden, vertelt Silva. "Mijn lievelingsbijeenkomst is de gebedsgenezings- en bevrijdingsdag, waar ik kan bidden om genezing en intiem met God kan zijn. Het wonder vindt van binnen plaats en geeft kracht om verder te gaan. Dat gaat stap voor stap. Het komt niet zo maar uit de lucht vallen."

De relatie tussen de parochie en de groep charismatici is niet altijd even makkelijk geweest. "Wij leken hebben te lijden. Wij hebben de kerk nodig en de kerk ons. De grootste moeilijkheid is om een priester te vinden die je respecteert en meegaat in je gedachtengang. Het zijn geen heiligen. Ze zouden beter moeten luisteren. Wat mij betreft wordt er een nieuw concilie gehouden."

In de jaren dat Silva in Francisco Morato woont, heeft ze vijf priesters zien komen en gaan en de confrontatie niet geschuwd. "Ik ben door één priester de kerk uitgezet. Ik had hem gezegd dat hij beter naar de mensen moest luisteren. Waarop ik kon gaan. Maar nu hebben we pastoor Zè. Hij is het antwoord op onze gebeden, zeggen we wel eens. Hij komt iedere laatste donderdag van de maand bij onze groep. De prediker van die dag is dan de pastoor, mét de eucharistie. Dat is een feest."

Pastoraal werkster Ana de Lourdes Rodrigues (50) heeft vooral te dóen met de priesters. Ana woont op een aardig eindje rijden van de moederkerk. Ze is veertien jaar verantwoordelijk geweest voor de kapel in haar buurt, de São Francisco de Assis, en sinds 1998 pastoraal werkster. "Arme pastoor Zè Antônio, zoals hij alle kanten opvliegt, en dan moet hij ook nog tijd vinden om de mis te vieren. Het is niet correct dat we het zonder de mis moeten stellen, maar het kan niet anders. We hebben hier vier priesters nodig. Maar die zijn er niet."


Zelf werd ze tot pastoraal werkster uitgekozen. "Je kunt niet zomaar zeggen 'dat wil ik'. De pastoor kijkt naar je leven en vraagt soms om de mening van andere gelovigen uit de gemeenschap. Vervolgens word je opgeleid en krijg je een termijn van twee jaar, bezegeld door de bisschop. De mijne is sinds 1998 iedere keer verlengd."

De Lourdes, die tot drie jaar geleden samen met haar man daarnaast ook nog eens het bestuur van de kapel vormde - 'alles organiseerden wij, van de verbouwingen tot de vieringen' - ziet de kerk langzaam leeglopen. "We hebben niet alleen een priestertekort, maar ook steeds minder kerkgangers. Ik zie het aan mijn eigen kinderen en mijn man, die altijd naar de kerk zijn gegaan, maar er de laatste tijd niet meer aan toekomen, vanwege het werk. Mijn man is alleen op zondag vrij. Dan heeft hij altijd andere dingen te doen, begrijpelijk. Hij moet uitrusten. Als oplossing kijken veel mensen naar de mis op de televisie, maar dat is toch niet hetzelfde."

Alleen op de zondagen dat de pastoor naar de kerk komt, raakt de kapel nog gevuld. "Dan is het pas 'echt' de mis, vindt men." De andere donderdagavonden en zondagen zitten er alleen de standvastigen, vrouwen, constateert De Lourdes. "Vergeet
niet: we leven hier in de periferie. Mensen komen te laat terug van hun werk. Het lijkt soms wel of we alleen voor ons werk leven."

De Lourdes' beeld komt overeen met wat theologen als Altemeyer en José Oscar Beozzo schetsen: niet alleen heeft de katholieke kerk concurrentie van pinksterbewegingen en andere religies, een groot deel van de miljoenen mensen die de laatste decennia de kerk zijn uitgegaan, zijn eenvoudigweg gestopt met kerkbezoek. Beozzo: "De katholieke kerk heeft een chronisch tekort aan capaciteit voor haar gelovigen. De pinksterbeweging heeft 60.000 pastors voor 8,5 miljoen gelovigen, tegenover minder dan 20.000 priesters op 123 miljoen gelovigen."

De katholieke kerk zou bovendien geen goede structuur hebben opgebouwd in de steden. Brazilië is binnen vijftig jaar veranderd van een land waarvan de bevolking voor 80 procent op het platteland woonde, in een land waar nu 80 procent in de stad woont.
Maar daarmee zijn de mensen nog niet ongelovig geworden en volgens pastoor Zè bestaat er onder zijn leden nog wel degelijk behoefte aan de kerk: "Zoveel andere opties hebben de mensen hier niet in het weekeinde. De kerk geeft bovendien nog altijd betekenis aan het leven. Ik zie een kleine groei."

Tijdens de mis die hij op een dinsdagochtend in kapel São José e Santo Expedito geeft, zit het kerkje inderdaad behoorlijk vol, vooral met vrouwen. De Lourdes zingt uit volle borst en leest voor uit Genesis. Gevraagd of ze ook deel uitmaakt van de groep charismatici, antwoordt ze ontkennend: "Ik geef de voorkeur aan de heilige mis. Maar heel veel mensen uit de parochie missen de bidgroepen, die voorheen in alle kapellen bijeenkwamen, met lofliederen en gebeden. Die waren ingevoerd door de charismatische priester Cleodon, maar werden daarna afgeschaft door priester Armando, die alleen de groep van de moederkerk heeft laten voortbestaan. Hij zei altijd 'er gaat niets boven de heilige mis'."

Pastoor Zè vangt het gesprek op en vertelt dat híj er best voor openstaat om die charismatische groepen weer overal in te voeren: "Het punt is dat de leken - de groep van Olga Silva - dat zelf geen goed idee vinden. Zíj denken dat de mensen onvoldoende 'gehoorzaam' zijn, 'te onvolwassen' en dat je de mensen dan te veel vrijheid geeft. Zo was er een vrouw, Sueli, die met veel succes allerlei spirituele manifestaties begon te organiseren bij mensen thuis. Ik kwam in die tijd net aan in de parochie. Ik heb niets hoeven doen. Het bestuur van de charismatische groep, dus de leken zelf, maakte snel een einde aan haar feestje."

Lees verder na de advertentie
Pastoraal medewerkers Ana de Lourdes Rodrigues en José Pirez da Costa in de São Francisco de Assis kapel. Foto: Bruno Poletti

Deel dit artikel