Een echte democraat spreekt liever niet van vijanden

home

Hans Goslinga

"De verkiezing van oud-minister van buitenlandse zaken Timmermans (foto) en premier Rutte tot politici van het jaar overstijgt om die reden het relatieve karakter van deze competitie. Zij vonden voor dit teken van beschaving de juiste toon en de juiste vorm." © EPA
Column

Gemekker aan de zijlijn' noemde de liberaal Bolkestein in september 2001, enkele dagen na de aanslagen in New York en Washington, de oproep van premier Kok aan de Amerikaanse regering 'met democratische waardigheid' op deze terreur te reageren. In zijn ogen had Kok de Amerikanen dat vertrouwen stilzwijgend moeten geven. Zou Bolkestein zich deze week na de onthulling van de martelpraktijken van de CIA even achter de oren hebben gekrabd?

In dat perspectief was de wijze waarop Nederland de slachtoffers van vlucht MH17 binnenhaalde een opvallend contrapunt

De politicus Bolkestein kennende, zijn gevoeligheid voor machtsverhoudingen, vermoed ik van niet. Hij had in die zin ook wel een punt, dat je een bondgenoot moet kunnen vertrouwen, zeker in een pact dat is opgericht ter verdediging van de democratische waarden. De reactie van Kok was echter niet ingegeven door wantrouwen, maar door het inzicht dat je na zo'n vernedering geneigd bent erop te slaan. Veelzeggend was dat hij zei: "Ik weet niet wat ik zou hebben gedaan als ik Amerikaan was".

Empathie
Kok was zich sterk bewust van de hoogspanning waaronder een democratie onder zulke omstandigheden komt te staan. Dat hij daarvan blijk gaf, was geen gemekker maar een teken van empathie. De onderworpenheid van de democratische staat aan het recht dwingt tot zelfbeheersing. Dat is een kwestie van beschaving, omdat zich in rechtsvereisten als proportionaliteit de eerbied voor de kernwaarden van de democratie weerspiegelt.

De sociaal-democratische denker Jacques de Kadt kwam al in de jaren dertig tot het inzicht dat de democratische rechtsstaat geen gemakkelijk bezit is, maar een last. Het compromis, de ongemakkelijke pose, de traagheid, de zelfbeheersing - De Kadt vatte deze makken samen als 'de last van de beschaving'.

Tijdens de Koude Oorlog tegen het communisme als herkenbare vijand was die last gemakkelijk te dragen. De onvrijheid in het Oostblok definieerde als vanzelf de vrijheid in het Westen en had bovendien een ordenend effect op het politieke en sociale klimaat. Ironisch genoeg bracht het wegvallen van de grote ideologische tegenstander ongewisheid en verwarring en vergruizing van de oude politieke orde.

In dat perspectief was de wijze waarop Nederland de slachtoffers van vlucht MH17 binnenhaalde een opvallend contrapunt. Het was een vertoon van waardigheid, maar tegelijk ook een gelegenheid waarbij de natie haar democratische identiteit leek te hervinden, uitgedrukt in de lange stoet van lijkwagens die aan de wereld toonde dat elk mens telt en recht heeft op een waardig afscheid.

De verkiezing van oud-minister van buitenlandse zaken Timmermans en premier Rutte tot politici van het jaar overstijgt om die reden het relatieve karakter van deze competitie. Zij vonden voor dit teken van beschaving de juiste toon en de juiste vorm.

Lees verder na de advertentie
Vijandschap is het einde van de basisconsensus waarop de democratie berust

Onvoldoende tegenwicht
Hun verkiezing maakt het minder moeilijk te verteren dat er in de topdrie geen Kamerleden staan en veel parlementaire journalisten niet meededen omdat ze er niemand in Den Haag bovenuit vonden steken. Dat zegt iets over de crisis in de verbeelding in de politiek. Dankzij de duivelskunsten van Rutte kan het midden regeren, maar door de crisis over de identiteit en bestemming van de natie ontbreekt het aan aanstekelijke perspectieven. Daardoor blijven angst en wantrouwen een grote rol spelen in het politieke debat en is er onvoldoende tegenwicht.

Zo onderzoekt minister Asscher thans op verzoek van de Kamer de mogelijkheden om groeperingen te verbieden die het op onze democratische rechtsorde hebben voorzien. Het CDA, dat de bewuste motie indiende, noemde hierbij als voorbeeld partijen die de sharia willen invoeren. De kwestie is een welkome toetssteen voor de huidige verdeling van de gewichten in het spanningsveld dat Kok en Bolkestein in 2001 tegenover elkaar bracht. Hoe tolerant moet de democratie zijn tegenover intolerantie? Hoe zwaar kan de last van de beschaving worden?

Slagveld
De sociaal-democraat Thijs Wöltgens (1943-2008) gaf op deze vraag een visie waarmee ik u graag de Kerstdagen in stuur. Hij schreef tien jaar terug dat de democratie moet uitkijken zich aan te passen aan de strijdwijze van fundamentalisten zonder scrupules. Doet zij dat, dan wordt zij zelf fundamentalistisch en is er voor verscheidenheid van culturen geen plaats meer.

Democraten, schreef hij, proberen tot het uiterste te vermijden tegenstanders tot vijand te bestempelen. 'Vijandschap is het einde van de basisconsensus waarop de democratie berust. Vijandschap zoekt een slagveld in plaats van een parlementair debat'. Dat fijnzinnige tegenwicht ontbrak in 2014 nog te veel.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
In dat perspectief was de wijze waarop Nederland de slachtoffers van vlucht MH17 binnenhaalde een opvallend contrapunt

Vijandschap is het einde van de basisconsensus waarop de democratie berust