Een betere premier is er niet

home

Sander Becker

Premier Netanjahoe belt potentiële kiezers op om hen te overtuigen op zijn partij te stemmen, afgelopen week in Tel-Aviv. © AFP

De Israëlische premier Benjamin Netanjahoe heeft niets te vrezen. Opiniepeilingen voorspellen zonder uitzondering dat de rechtse leider bij de parlementsverkiezingen van morgen ruimschoots als winnaar uit de bus komt. Zo houdt de premier zijn baan en heeft hij zijn coalitiepartners voor het uitkiezen.

Om zeker te zijn van de overwinning heeft Netanjahoe een paar maanden geleden een kunstgreep toegepast. Hij en zijn centrum-rechtse Likoedpartij smeedden eind oktober een verbond met de extreem- nationalistische Jisrael Beitenoe (Israël ons vaderland). Deze partij wordt gerund door de populaire, uit Rusland afkomstige havik en Palestijnenhater Avigdor Lieberman, tegen wie nu een juridisch proces loopt wegens fraude en schending van vertrouwen. Samen worden de twee fracties zo goed als zeker de grootste. Ze bezetten nu 42 van de 120 zetels in het parlement, de Knesset. Zelfs als ze terugzakken naar 34 zetels, wat de peilingen aangeven, dan zijn ze nog altijd twee keer zo groot als de linkse Arbeiderspartij, die rond de 17 zetels schommelt. Zo houdt de premier het heft in handen.

Anders dan op eigen bodem is Netanjahoe's positie in het buitenland danig verzwakt. Met zijn steun voor de Joodse nederzettingen in bezet Palestijns gebied heeft hij de afgelopen jaren scherpe kritiek over zich afgeroepen van traditionele bondgenoten als Europa en de Verenigde Staten. Veel landen zien hem zo langzamerhand als de voornaamste saboteur van het vredesproces.

Gebrek aan beter
Waarom scoort hij dan toch zo goed bij de Israëliërs? Dat is deels 'bij gebrek aan beter', zegt Aloef Benn, hoofdredacteur van Israëls links-liberale krant Ha'aretz. "In enquêtes eindigt Netanjahoe steevast als favoriete premier, simpelweg omdat mensen geen andere geschikte kandidaat zien." Van links tot rechts, geen enkele politicus kan tippen aan Netanjahoe's ervaring en allure, zeker niet in combinatie met die vlotte Amerikaanse babbel.

Daarbij is Netanjahoe een knap politiek manager gebleken. Hij heeft zijn kabinet, zij het met flinke deuken en scheuren, drieënhalf jaar op de rails gehouden; bijna de volle termijn van vier jaar. Hij heeft ook verhinderd dat Israël werd meegezogen in de regionale onrust van de Arabische Lente. En tijdens de achtdaagse oorlog met Gaza, in november, heeft hij zich - onder zware internationale druk - ingehouden; hij stuurde 'alleen' raketten op de Palestijnen af, geen grondtroepen. Zelfs zijn oorlogsretoriek tegen Iran heeft de premier de laatste maanden danig afgezwakt. "Netanjahoe staat voor rust en stabiliteit", vat Benn samen. "Dat waarderen mensen. Maar echt geliefd is hij niet."

De premier lift ondertussen mee op een stevige rechtse wind die al jaren door Israël waait. Alle rechtse partijen samen zijn nu goed voor een voorspelde 67 zetels, terwijl links blijft steken op 53. Bij die magere 53 linkse zetels zitten er bovendien 10 van Arabische partijen; deze tellen eigenlijk niet mee, want niemand beschouwt de Arabische fracties als serieuze coalitiepartner - een symptoom van het nauwelijks verholen racisme in de Israëlische samenleving. Netto komt de verdeling rechts-links dus neer op 67 tegen 43. Als dit morgen inderdaad de uitslag wordt, is Israël nog iets rechtser geworden dan bij de vorige verkiezingen, uit 2009. In de Knesset die in 2006 aantrad, had links nog de overhand.

Angst
De drijvende kracht achter de aanhoudende verrechtsing is angst, zegt Tamir Sheafer, hoogleraar politicologie aan de Hebreeuwse Universiteit in Jeruzalem. Ga maar na: het Palestijnse vredesproces is begin deze eeuw stopgezet; de islamistische Hamas-beweging kwam in de Gazastrook aan de macht en stuurde tot een paar maanden geleden voortdurend raketten op Israël af, iets wat elk moment opnieuw kan beginnen; de buurlanden Syrië, Egypte en Jordanië zijn instabiel; en vanuit Iran is er de dreiging van een atoombom. "Mensen zijn bang", zegt Sheafer. "En bange mensen stemmen harder en rechtser."

Daar komt bij dat rechts profiteert van de gestage groei van de religieuze partijen. Deze groei houdt gelijke tred met de snelle aanwas van de ultra-orthodoxe bevolkingsgroep zelf. Tegelijkertijd keren Arabieren, die jaren geleden nog vooral op linkse Joodse partijen stemden, zich steeds meer van de landelijke politiek af. Ze voelen zich niet vertegenwoordigd door een systeem dat hen als tweederangsburgers wegzet. Hun stem gaat hooguit nog naar een van de Arabische partijtjes, ten koste van links.

Zo zijn de machtsverhoudingen min of meer verklonken geraakt. Rechts maakt duurzaam de dienst uit. Kiezers schuiven nog wel, maar alleen binnen het rechtse of het linkse blok; oversteken naar het andere kamp is er haast niet bij, ook vanwege het gebrek aan een aansprekende leider aan welke kant dan ook.

Verschuivingen
Dat neemt niet weg dat de verschuivingen van zetels binnen dezelfde politieke kleur soms spectaculair ogen. Neem de ondergang van Kadima (Voorwaarts). Deze linksige centrumpartij eindigde bij de stembusgang van 2009 nog op nummer 1, met 28 zetels, maar zal morgen compleet worden weggevaagd. Kadima bleek een hol vat; kiezers liepen massaal weg naar andere middenpartijen.

De rechterflank kent nog meer spektakel: een voorspelde verdubbeling (van 7 naar 14 zetels) van de kolonistenpartij Bajit Jehoedi (Het Joodse Huis), gerund door oud-zakenman Naftali Bennett. Deze extreem-rechtse winst, de grote verrassing van de huidige verkiezingen, gaat ten koste van Netanjahoe. In de eindspurt van zijn campagne haalt de premier dan ook alles uit de kast om de kolonisten te paaien.

Voorman Bennett, aanhanger van een bijbels Groot-Israël, wil 60 procent van de bezette Westelijke Jordaanoever permanent bij Israël inlijven. Verder moet de staat Israël een duidelijker joods karakter krijgen, onder meer via het onderwijs, ook al wonen er in Israël miljoenen niet-joodse burgers, zoals atheïsten, christenen en Arabieren. Veel inwoners van het vrijgevochten Tel Aviv volgen de opmars van Bennett met argusogen. Ze vrezen dat hij Israël zal veranderen in een orthodoxe heilstaat waar het gedaan is met het vrije leven.

Maar zo'n vaart zal het niet lopen, verwacht politicoloog Scheafer. Met een zetel of 14 blijft de kolonistenpartij vermoedelijk te klein om veel aan te richten. Bovendien is het maar de vraag of Netanjahoe de extremistische partij van Bennett straks bij zijn coalitie laat aanschuiven. "Ideologisch zijn de twee verwant", beaamt Scheafer. "Maar als Netanjahoe de kolonistenpartij erbij neemt, en ook zijn natuurlijke ultra-orthodoxe bondgenoten van de Sjas-partij, dan is hij aan handen en voeten gebonden; hij kan dan niets meer doen om het vredesproces vlot te trekken." Zelf zou Netanjahoe dat niet erg vinden; integendeel, hij heeft absoluut geen trek in nieuwe vredesonderhandelingen. Maar Europa en Amerika oefenen enorme druk op hem uit om met de Palestijnen te gaan praten. "Netanjahoe is premier genoeg om te beseffen dat hij die druk niet veel langer kan weerstaan", vervolgt Schaefer. "Als hij de steun van de westerse landen wil behouden, zal hij ze tegemoet moeten treden, bijvoorbeeld door in zijn kabinet een centrum-linkse partij op te nemen. Dan kan hij naar buiten toe een vriendelijk gezicht opzetten en iets aan de vrede doen, al is het maar voor de schijn."

Aviel Schneider, hoofdredacteur van de centrum-rechtse krant Israel Today, verwacht ook dat het zo zal lopen. Europa en de Verenigde Staten hebben te veel weerzin tegen de extreme Bennett. Ten onrechte overigens, vindt Schneider, want vanuit joods-religieus perspectief heeft de rijzende kolonistenleider volgens hem 'volstrekt gelijk'. "Wij Joden woonden hier drieduizend jaar geleden al, dus veel van het betwiste land is van ons. Maar soms moet je pragmatisch zijn en tijdelijk pas op de plaats maken. Netanjahoe is daartoe in staat. Het is een kameleon die elke politieke kleur kan aannemen."

Vredesproces speelt geen rol
Anders dan je zou verwachten, speelt het vredesproces in de verkiezingscampagnes van de grote partijen geen enkele rol. Zelfs niet bij links. Mocht er een likje rode verf in de nieuwe coalitie belanden, dan is dat dus nog geen reden voor hooggespannen verwachtingen. Israëliërs geloven niet meer in vredesbesprekingen, legt Ha'aretz-hoofdredacteur Benn uit. Ze hebben hun vertrouwen in de Palestijnse onderhandelaars verloren. "Hamas, die over de Gazastrook heerst, vinden ze te vijandig. En Fatah, die de Westelijke Jordaanoever bestuurt, te zwak. Het politieke debat over de Israëlisch-Palestijnse kwestie is daardoor volledig stilgevallen. Van de grote partijen belooft alleen Tzipi Livni, van de centrum-linkse Hatnoea (de Beweging), dat ze zich actief voor de vrede zal inzetten. Maar hoe? Dat weet ze zelf ook niet."

Het vredesproces is niet het enige probleem waar de Israëlische politiek op vastloopt. Op de tweede plaats staat al jaren de moeizame integratie van de groeiende groep ultra-orthodoxe joden. Zij doen nauwelijks mee op de arbeidsmarkt, maar profiteren wel volop van subsidies, sociale voorzieningen en bijzondere vrijstellingen. De slinkende seculiere meerderheid pikt dit niet langer. Kiest Netanjahoe straks voor de oude vertrouwde coalitie met opnieuw de ultra-orthodoxe Sjas-partij erin, dan blijven de voorrechten van de religieuzen waarschijnlijk intact; gooit hij het over een gematigder boeg, door de Sjas-partij in te ruilen voor bijvoorbeeld de centrum-linkse Jesj Atid (Er is een toekomst) van oud-journalist en tv-icoon Jair Lapid, dan stijgt de kans op een gelijkere behandeling. Lapid wil het isolement van de ultra-orthodoxen doorbreken, onder meer door ze verplicht op Engelse les te sturen. Hij schuift graag aan bij Netanjahoe.

Sociale zekerheid
Israël kampt ook met sociaal-economisch problemen. "Die behandelt onze politiek altijd pas op de derde plaats, na veiligheid en religieuze perikelen", verzucht Benn. Het draait vooral om de gewenste omvang van de verzorgingsstaat en om de verdeling van de welvaart: de klassieke scheiding tussen links en rechts.

De uitgeklede sociale zekerheid leefde aanvankelijk sterk bij het publiek. In 2011 gingen een half miljoen Israëliërs de straat op om tegen de toegenomen armoede te protesteren. Netanjahoe kalmeerde het volk destijds met een paar minieme concessies. Kort daarop boekte hij een groot succes met de vrijlating van de 25-jarige soldaat Gilad Sjalit, die al jaren door Hamas gevangen werd gehouden. De vrijlating deed in Israël veel stof opwaaien; de media berichtten nergens anders meer over. Zo verdween het sociaal-economische protest ongemerkt naar de achtergrond. Linkse partijen zijn er niet in geslaagd om de kwestie hoog op de agenda te houden.

Democratie
Een vierde probleem, volgens Benn zorgwekkender dan al het voorgaande, is de toestand van de Israëlische democratie. "Likoed en de kolonistenpartij vatten democratie op als de 'heerschappij van de meerderheid'. Maar democratie moet ook gaan over het beschermen van minderheden." Dat dreigt erbij in te schieten, zeker nu de rechtse partijen erop aansturen dat het hooggerechtshof zich meer gaat gedragen als een verlengstuk van het kabinet, en minder als onafhankelijke tegenmacht. De Palestijnen op de Westelijke Jordaanoever, die nu nog af en toe gelijk krijgen van het hooggerechtshof, worden dan praktisch rechteloos.

Intussen is er in Israël een gebrek aan cohesie tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Volgens Benn dreigt het land uiteen te vallen in gemeenschappen die volkomen langs elkaar heen leven. "De integratie van de ultra-orthodoxe en Arabische inwoners is daarom van essentieel belang. De meeste politici draaien om de hete brij heen. Wat ontbreekt, is een nationaal ethos dat ons verenigt. Dit land heeft behoefte aan een bezielende figuur die de mensen samen aan het werk krijgt - maar zo iemand vind je helaas niet op de kieslijst."

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie