Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een aardige jongen uit Pingjum

Home

Annemarie Kok

Zijn meer dan drie eeuwen oude woning in een steeg in Elburg-Vesting is sfeervol, maar donker. Vijftien jaar lang was het een prima uitvalsbasis, vond Rients Gratama, voor z'n theateractiviteiten in het land. En een mooie plek om te denken en te schrijven. Nu wil hij de lucht wel weer eens zien.

Naast hem staan de verhuisdozen al hoog opgestapeld. Terug naar Friesland gaat hij, waar hij 68 jaar geleden is geboren. Niet dat hij het type is om fierljeppend door de weilanden te dwalen, zegt hij. Hij ziet liever mensen dan natuur. Maar hij had zin in verandering en vond het noorden een 'logische keuze'. Het werd Akkrum.

,,Dat ligt aan de snelweg.'' Want hij wil zijn 'landelijke dingetjes' - eigen shows, acteerwerk, lesgeven op de Amsterdamse Kleinkunstacademie- blijven doen.

De laatste grote productie waaraan hij meedeed, was de musical 'Heerlijk duurt het langst'. Eerder speelde hij in 'Mata Hari'. Hij stond met cabaretvoorstellingen in de schouwburg, alleen en met Gerard Cox. Schreef ook liedjes voor onder anderen Jenny Arean. Maar Friesland en het Fries hebben hem nooit losgelaten.

Sinds hij landelijk 'doorbrak' (na te zijn 'ontdekt' door Wim Sonneveld) maakt Rients Gratama zo om de vijf jaar nog 'Friese programmaatjes' waarmee hij door de provincie toert. ,,In Nederland staan cabaretiers allemaal op dezelfde onderwerpen te hakken. Een Friese show is in elk geval door de taal exclusief. En het klinkt allemaal zo leuk.''

Als jongen al droomde Gratama, opgegroeid in het plaatsje Pingjum, van het podium. Zo'n verlangen heeft alles te maken met 'onaangepastheid', zegt hij. ,,Je merkt dat jij dingen die anderen belangrijk vinden, onbelangrijk vindt, en andersom.'' Niettemin werd hij directie-secretaris bij een suikerwerkfabriek in Harlingen, na de hbs en een paar jaar rondzwerven in het zakenleven. Gelukkig voelde hij zich niet. Een vacature bij de toenmalige, enige professionele Friese theatergroep Tetman de Vries was, op zijn vijfentwintigste, zijn kans.

'Tetman', genoemd naar de leider van het zeskoppige gezelschap, oversteeg het folkloristische van provinciaal toneel, zegt Gratama. 'Muzikale komedies' maakten ze, over de schoonheid van het platteland en de gedragingen van dorpsbewoners. De groep kreeg ook buiten Friesland de zalen plat, al bleef het bij partijtjes van boerenleenbanken en coöperatieve zuivelfabrieken. Gratama deed het zes jaar en begon toen voor zichzelf.

Op dit moment bereidt hij zich voor op 'Simmer 2000', de reünie van Friese emigranten en andere Friezen, in juli. Die maand bruist de provincie van de culturele en sportieve activiteiten. ,,Een wonderlijk, ludiek initiatief'', zegt hij over dit evenement. ,,Je moet het zien als een heel leuk feesie. Friezen hebben af en toe zin in gezelligheid en ze kunnen dat ook nog heel goed met elkaar beleven.''

Hij treedt op tijdens het openings- en slotspektakel. In de weken daartussen speelt hij in een circustent het muziektheaterstuk 'SimmerTime', samen met andere Friese artiesten en met De Kast.

Hij werkt ook aan 'Ter land, ter zee en Tersoal', een nieuwe solo-show waarmee hij vanaf oktober de Friese theaters ingaat. Tersoal is een Fries dorp, waar de bevolking net als elders op het platteland aanhikt tegen modernisering, maar ook niet stil wil blijven staan. Hoe mensen proberen zich staande te houden in een snel veranderende wereld: eigenlijk gaan al z'n voorstellingen daarover.

Hij is een entertainer, vindt hij zelf, geen cabaretier. Want cabaret, zegt Rients Gratama, moet shockeren. En shockeren, dat heeft hij nooit gedaan. In Friesland kon het domweg niet. ,,Voor elitair theater is Friesland te klein. Je moet met iets komen dat een breed publiek aanspreekt. Je kunt niet te veel risico's nemen.''

Maar ook op de landelijke podia toonde hij zich geen hemelbestormer. Hij voert dat voor een deel terug op zijn jeugd in een milieu, waar 'doe maar gewoon' een belangrijke waarde was. Gratama: ,,Als je in een dorp bent geboren, vraag je je bij alles af: hoe vinden je ouwelui, de buren en het dorp het? Je raakt dat nooit helemaal kwijt.'' Of zoals hij het onlangs mooi zei in een vraaggesprek met de Leeuwarder Courant: ,,In Friesland blijft men altijd de jongen van hiernaast.''

Het heeft zijn artistieke ontplooiing belemmerd, denkt hij. ,,Je kiest dit vak, omdat je juist níet gewoon wilt doen. Maar als je zoals ik een product bent van sociale controle, kun je nooit een heel eigenzinnige weg inslaan. Tenzij je een heel recalcitrant karakter hebt. Maar dat heb ik niet. Ik ben er niet op uit mensen eens goed de pest in te jagen. Ik wil graag aardig worden gevonden, ben sociaal ingesteld.'' Dat laatste is in zijn vak trouwens ook wel weer positief, zegt hij: ,,Theater is immers overdrachtskunst. Je wilt dat mensen je begrijpen en dat ze een fijne avond hebben.''

Hij steekt bijna het ene Panter-sigaartje met het andere aan. Hij heeft ook wel gezocht naar andere, artistiekere vormen, gaat hij door. Abstracter. Filosofischer. Niet het 'doorsnee-verbale', dat leek hem 'idealer'.

,,Maar het is er niet van gekomen. Mijn capaciteiten zijn daarvoor te beperkt. Ik ben toch die man van liedjes en verhalen. Ik ben een aardige jongen uit Pingjum die goedemorgen, goedemiddag en goedenavond zegt, en dat zal ik m'n hele leven blijven.'' Flink: ,,En je moet ermee akkoord gaan dat dat het dan is.'' Na een korte stilte: ,,En ook weer niet! Want het is vreselijk om akkoord te gaan met hoe het is!"

Hij probeert zich dus, zegt hij, voortdurend te ontworstelen aan de neiging naar het veilige, vertrouwde, voorspelbare. ,,Blijven rukken aan de kettingen'', noemt hij het. ,,Het moet wel spannend en origineel blijven, het mag niet saai worden.'' 'Kolder' is daarbij 'belangrijk'. ,,Dwaze invalshoeken, daar blijf ik naar zoeken. De zotheid van het leven etaleren.'' Maar hoe langer hij in het vak zit en hoe ouder hij wordt, hoe lastiger het is. ,,Je wordt wijzer en toch mag je je argeloosheid niet verliezen.''

Gratama kijkt getergd, buigt zich naar de asbak op tafel. ,,Wat is het allemaal tegenstrijdig, joh.''

Deel dit artikel