Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Echt samenzijn in het leed van de ander

Home

NIELS MATHIJSSEN

Hoe ziet compassie eruit? Schrijfster Rosita Steenbeek reisde ervoor naar het Italiaanse eiland Lampedusa, het centrum van de vluchtelingencrisis. Ze schreef het essay voor de Maand van de Spiritualiteit, die vandaag begint.

Terwijl Rosita Steenbeek aan de tafel gaat zitten loopt er een flink opgemaakte Amerikaanse hotelgast de lobby binnen. Met moeite houdt ze verschillende winkeltassen in haar handen geklemd. Haar grimas verraadt dat de hengsels in haar vingers snijden. Zoveel is duidelijk: in de lobby van dit hotel aan de Amsterdamse Herengracht valt enkel eerstewereldleed te bespeuren. "Deze locatie heeft de uitgeverij uitgekozen", zegt Steenbeek bijna verontschuldigend. Maar juist hier klinken haar woorden over compassie des te luider.


Compassie is het thema van de Maand van de Spiritualiteit die vandaag van start gaat. Steenbeek schreef het bijbehorende essay.


"Hoe langer je over het thema nadenkt, hoe groter het wordt", vertelt de schrijfster. Daarom vond ze het belangrijk om in haar essay te beschrijven wat ze nu precies verstaat onder compassie. "Je betrokken voelen bij het lijden van de ander en daar verantwoordelijkheid voor nemen. Dat is denk ik de essentie. Het echt samenzijn in dat leed." Compassie is daarmee een gevoel, zegt Steenbeek. "Net zoals lijden dat ook is. Het begint in ieder geval niet bij het rationele."


Compassie, benadrukt Steenbeek, moet vooral niet worden verward met empathie. "Het is zeker belangrijk dat je je kunt inleven en verplaatsen in een ander. Maar compassie gaat een stap verder. Als je mededogen voelt, is de drang om een einde te maken aan iemands lijden onontkoombaar. Je neemt daar dan verantwoordelijkheid voor."


Compassie is dus iets anders dan empathie. En, zegt Steenbeek, het is ook iets anders dan medelijden. Daar moet het vooral niet mee verward worden: "Bij die emotie zijn de verhoudingen scheef. Iemand wordt dan vooral zielig gevonden. Bij compassie gaat een persoon écht naast de ander staan." Compassie gaat daarmee dus ook over de kracht die iemand in staat stelt zijn leed te dragen en zich te ontworstelen aan zijn misère. Medelijden daarentegen, benadrukt enkel de mistroostige situatie van de ander. Het helpt iemand niet verder. Gelijkwaardigheid is dus essentieel.


Hoe kom je aan compassie? Het is deels aangeboren, denkt Steenbeek. Maar het maakt ook uit of je bent opgevoed met begrip voor anderen. "Voor mij persoonlijk geldt dat mijn christelijke opvoeding daar belangrijk in is geweest. Mijn beide grootvaders waren dominee en we kregen veel verhalen mee waaruit sprak dat je er bent voor de ander. De parabel over de barmhartige Samaritaan bijvoorbeeld. Ik besef nu hoe die verhalen me verrijkt hebben, ik put daar nog steeds uit."


Voordat ze zich aan het essay voor de Maand van de Spiritualiteit zette, bezocht Steenbeek, die al jaren in Italië woont, Lampedusa, het Italiaanse eilandje en centrum van de vluchtelingencrisis. "Bij de activisten die ik daar heb leren kennen, leeft het besef van gelijkwaardigheid heel sterk. De bootvluchtelingen zijn voor hen allesbehalve zielig. Het zijn medemensen die uit een rotsituatie komen. Dat wij het nu beter hebben is voor hen toeval. Deze hulpverleners plaatsen zich niet op een voetstuk."


Slachtofferrol


Een van die hulpverleners is Paola, een voormalig advocate uit Palermo. Deze Italiaanse vertelde Steenbeek dat het altijd de witte mensen zijn die geïnterviewd worden over de vluchtelingencrisis, terwijl de migranten de hoofdpersonen zijn. Daarmee worden de migranten onterecht in een slachtofferrol geduwd, vindt ze. Paola benoemt de vluchtelingen als 'stoere mensen die meestal een enorme reis vol ontberingen hebben gemaakt, gevaren hebben getrotseerd, mishandelingen overleefd, over een groot uithoudings- en incasseringsvermogen beschikken'. Zielig zijn de migranten dus zeker niet.


De compassie die Paola en haar medehulpverleners voelen, uit zich niet alleen in de opvang die ze bieden. De vluchtelingen worden klaargemaakt voor hun nieuwe toekomst. Nino, een 70-jarige historicus uit Napels, geeft hen bijvoorbeeld Italiaanse les. "Hij ziet het leren van de taal als het begin van hun toekomst", vertelt Steenbeek. Daarnaast krijgen de migranten adviezen hoe ze bijvoorbeeld aan verblijfspapieren kunnen komen. "Dit kleine clubje Italianen geeft de migranten zo een passend eerste welkom. Bijzonder belangrijk voor hun verdere leven."


Op een van haar dagen op Lampedusa stond Steenbeek op de kade te wachten toen een groep van 140 migranten arriveerde. "Er waren carabinieri, politie, brandweer en allerlei organisaties zoals het Rode Kruis, Save the Children en Misericordia. Al die instanties verdienen aan de migranten. En niet alleen zij, maar ook lokale hotels en restaurants waar de vluchtelingen slapen en eten, worden rijker van de crisis."


"Al die mensen in uniformen stonden daar maar", zegt Steenbeek. "Niemand maakte contact met de vluchtelingen die blootsvoets waren, in natte kleren. Een van de politiemannen commandeerde de vluchtelingen zelfs heel fel. Waarom hij dat deed begrijp ik nog steeds niet. Maar dat er weinig mededogen uit sprak, is zeker."


"Het grote verschil met mensen als Paola en Nino is dat zij geen onderdeel zijn van de officiële hulpverlening en belangeloos op de kade staan met warmtedekens en thee. Ze betalen veel zelf. Ze zien de vluchtelingen als mensen, horen hun verhalen aan en bouwen zo een band met hen op. Ik heb zelf ervaren hoe snel dat gaat." Het zijn dit soort ontmoetingen, waarbij het echte menselijke contact vooropstaat, die het mogelijk maken om compassie te voelen, aldus Steenbeek.


Mensen als Paola en Nino kunnen niet anders dan de migranten helpen, zegt de schrijfster. In het essay zegt Paola dat ze haar hulp aan vluchtelingen ziet als een politieke daad. Ze weigert de migranten te zien als een groep of als een statistisch verschijnsel. "De enige identiteit die ik accepteer is die van het menselijke soort en die van het individu", zegt Paola. Het aanhoren van iemands verhaal is voor haar daarmee een uitgesproken teken van mededogen.


Ontmoeting


Voor compassie is die ontmoeting met anderen uiteraard van belang, net als aanleg en opvoeding. Maar Steenbeek ziet nog een ander belangrijk element dat ruimte biedt aan compassie: het voelen van mededogen wordt ook bepaald door het leed dat je zelft hebt meegemaakt, stelt ze. Dat is niet zo verwonderlijk: voor iemand die in een situatie verkeert waar je zelf ooit in zat, is het niet zo moeilijk om compassie te voelen. Hoe groot de verschillen verder ook mogen zijn.


Op Lampedusa had Steenbeek een ontmoeting met Pietro Bartolo, een arts die op het eiland geboren is. Ze kwam hem op het spoor dankzij de documentaire over het leven op Lampedusa van regisseur Gianfranco Rosi. Op het filmfestival van Berlijn werd de film bekroond met een Gouden Beer. Bartolo ontfermt zich al 25 jaar over migranten. Hij vertelde Steenbeek over de ontberingen waar de vluchtelingen mee te maken krijgen. Dat ze vanaf de Libische kust in onbetrouwbare rubberboten de zee worden opgestuurd. "Zonder stuurman, kompas of telefoon. Lekkende benzine en zeewater vormen een mengsel dat voor ernstige verbrandingen zorgt bij de mensen in deze boten. Bovendien verdrinken veel van hen in die mooie Middellandse zee."


Aanjager


Uit eigen ervaring kent Bartolo de angst voor verdrinking. Op zijn zestiende lag hij vier uur lang hulpeloos in het zeewater, zonder te weten of hij gevonden zou worden. Hij werd uiteindelijk opgemerkt en gered. "Door die ervaring kan hij zich inleven in de bootvluchtelingen en de angsten die ze doorstaan op zee", zegt Steenbeek. Zijn bijna-verdrinking is voor Bartolo een aanjager van mededogen. Het stelt hem in staat zich in de ander te verplaatsen.


En dat is precies waar het bij compassie over gaat, zegt Steenbeek. "We kunnen wel vinden dat de mensen die stranden op Lampedusa allemaal moeten worden teruggestuurd. Maar verplaats je eens in die ander, wat ze zijn ontvlucht. Laat dat tot je doordringen. Want daar gaat het bij compassie om. Dat is mijn oproep."

Lees verder na de advertentie

Maand van de Spiritualiteit

Rosita Steenbeek schreef het essay voor de Maand van de Spiritualiteit: 'Heb uw vijanden lief'. Het is vanaf vandaag voor euro3,50 in de boekhandels te koop.


Trouw is mede-initiatiefnemer van de Maand van de Spiritualiteit, die tot en met 12 februari duurt. Het thema is 'Compassie'. Op de pagina's Religie & Filosofie van deze krant wordt de komende weken veel aandacht aan dat thema besteed.


Rosita Steenbeek reist gedurende de maand voor een lezingentournee door het hele land. Voor een overzicht zie: www.maandvandespiritualiteit.nl



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie