Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

E=mc2

Home

carl friedman

In de afgelopen eeuw ontvingen bijna vijfhonderd mannen de Nobelprijs voor de Wetenschap, terwijl slechts tien vrouwen werden gelauwerd. Dat las ik vorige week in een artikel van Greta Noordenbos in NRC-Handelsblad. Noordenbos wijst op de hindernissen waarvan vrouwelijke wetenschappers te lijden hadden: moeilijkheden om te studeren of om werk te vinden, onderbetaling en onderschatting. Talentvolle vrouwen werden vaak versleten voor de assistenten van hun manlijke medewerkers.

Naar aanleiding van dat artikel moest ik denken aan Lise Meitner, een wel heel schrijnend voorbeeld van een hoogbegaafde vrouw die door een man buiten spel werd gezet. Meitner (1878-1968) werd geboren in Oostenrijk en bezocht in Wenen de universiteit. Omdat ze uit de colleges wiskunde werd weggepest, ging ze fysica studeren. Daar werd ze als vrouw niet bepaald met open armen ontvangen, maar men gedoogde haar. Ze was de eerste Oostenrijkse die in de natuurkunde doctoreerde. In 1907 kwam ze naar Berlijn, waar ze vriendschap sloot met de chemicus Otto Hahn, een studiegenoot. De twee werden een team. Meitner was een veel beter analyticus en theoreticus dan Hahn, maar ze was verlegen en had weinig sociale contacten. Hahn daarentegen was een handige jongen, die altijd wel een mentor wist te vinden voor een nieuw onderzoek. Hun samenwerking verliep voorspoedig. Al gauw beschikten ze over een groot laboratorium in het prestigieuze Kaiser Wilhelm Institut. Met hun experimenten verwierven ze internationaal aanzien. Was Lise heimelijk verliefd op Otto? Ze liet er in elk geval niets van merken. Maar toen ze een belangrijke ontdekking had gedaan over het periodiek systeem der elementen, gaf ze de lof aan Hahn. Boven het artikel dat ze over haar vinding publiceerde, plaatste ze zijn naam voorop, bescheiden gevolgd door de hare.

In 1933 kwam Hitler aan de macht. Joden werden overal geweerd. Toch kon de joodse Meitner, die Oostenrijks staatsburger was, als buitenlandse verbonden blijven aan het instituut, waar ze inmiddels leiding gaf aan de vakgroep theoretische fysica. Pas in 1938, na de Anschluss met Oostenrijk, wankelde haar positie. Van toen af was ze Duits onderdaan en golden de rassenwetten ook voor haar. Het instituut hield haar hardnekkig in dienst, maar er liep daar een nazi rond die afgunstig was op haar succes. 'Die jodin brengt ons instituut in gevaar', fluisterde hij tegen collega's. Meitner zocht steun bij haar grote vriend Otto Hahn. Hij beloofde haar te helpen, maar in plaats daarvan bewerkstelligde hij dat ze op staande voet werd ontslagen. In haar dagboek schreef ze ontgoocheld: 'Hahn heeft me er in feite uitgegooid.'

Toch liet ze hem niet vallen. Vanuit Zweden, waarheen ze in 1938 vluchtte, bleef ze betrokken bij het onderzoek naar kernsplitsing dat ze had geleid. Dagelijks stuurde ze Hahn nieuwe inzichten en becijferingen toe. De posterijen werkten destijds nog zo snel, dat de notities die zij 's ochtends in Stockholm op de bus deed 's middags in Berlijn werden bezorgd. Daardoor kon ze Hahn stap voor stap sturen. Op zeker moment liep het experiment vast. Hahn slaagde er niet in uit de impasse te raken en wendde zich vertwijfeld tot Meitner. Zij berekende toen, op een verloren achternamiddag, hoe kernsplitsing in zijn werk ging. Ze schreef er een artikel over, maar Hahn was haar al vóór geweest. Hij had in Berlijn 'zijn' bevindingen gepubliceerd, waarin nauwelijks gewag werd gemaakt van de rol van Lise Meitner. Vervolgens voerde hij langdurig campagne om de eer geheel voor zich op te eisen. Hij beweerde dat Meitner zijn 'lagere assistente' was geweest en liet zich minachtend uit over haar 'domme adviezen'. In 1946 ontving hij de Nobelprijs die eigenlijk Meitner toekwam. Wie er meer over wil lezen verwijs ik naar het schitterende boek 'E=mc2 ' van de Amerikaan David Bodanis. In de Verenigde Staten was het een bestseller. Hier heeft het, in de Nederlandse vertaling van uitgeverij Ambo, tot mijn verbijstering de toptien nog steeds niet bereikt.

Deel dit artikel