Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Duitsers eren Max Liebermann zonder onvertogen woord

Home

CO WELGRAVEN

BERLIJN - Op één van de laatste dagen van januari 1933 keek de 86-jarige Max Liebermann vanaf het dak van zijn huis pal naast de Brandenburger Tor in Berlijn naar de marcherende nazi's die de machtsovername van Adolf Hitler vierden en zei: “Ik kan lang niet zoveel vreten als ik zou willen kotsen.”

Korte tijd later kreeg Liebermann, jood, liberaal en één van de belangrijkste Duitse schilders, een werkverbod opgelegd. Hij mocht ook niet meer exposeren. In mei 1933 moest hij terugtreden uit de Preussische Akademie der Künste in Berlijn, waarvan hij ere-president was. Een kleine twee jaar later stierf hij, verbitterd over wat de nazi's op dat moment al hadden aangericht. Het ergste moest nog komen. Slechts een handjevol vrienden woonde de begrafenis bij van de man die nog maar kort daarvoor één van de meest prominente en geliefde Berlijners was.

Momenteel wordt het huis van Liebermann, dat in de tweede wereldoorlog bij een bombardement werd verwoest, herbouwd. Een paar honderd meter verder naar het oosten, in de Alte Nationalgalerie op het Museumeiland, loopt een overzicht van het werk van Liebermann. Het is dit jaar 150 jaar geleden dat deze grote Duitse impressionist werd geboren. Vandaar.

Geprezen

De expositie van ruim honderd schilderijen en bijna evenzoveel tekeningen is door de Duitse pers de hemel in geprezen. Er is nauwelijks een onvertogen woord gevallen. Dat is opmerkelijk, want als Duitsers landgenoten willen eren die zich kranig jegens de nazi's hebben opgesteld, of de slachtoffers van het Hitler-regime willen herdenken, gaat het vaak mis. Kijk naar de onsmakelijke ruzie tussen Berlijnse deelgemeenten en politieke partijen over de vraag of en zo ja waar er een straat of plein naar Marlene Dietrich genoemd moet worden. Of zie de moeizame discussie over het holocaust-monument. Berlijners praten zich de blaren op de tong. Waar moet het monument komen? Wie moeten we herdenken, alleen de joden, of ook andere slachtoffers? De discussie duurt al jaren en heeft nog nul komma nul opgeleverd.

De tentoonstelling over Max Liebermann is onomstreden en inderdaad prachtig. En ze is vooral voor Nederlanders interesssant, want er is veel 'Hollands werk' te zien. Bijna veertig jaar lang (van 1876 tot 1913) verbleef Liebermann enkele maanden per jaar in Nederland. Hij was bevriend met Jozef Israëls en had grote bewondering voor de Nederlandse schilderkunst uit de zeventiende eeuw.

Vooral Frans Hals was zijn voorbeeld. Liebermann heeft veel werk van hem gekopiëerd, zoals in die tijd trouwens ook schilders als Bonnat, Monet en Ribot deden. Zij zagen net als Liebermann in het werk van Frans Hals 'een frapperende actualiteit en moderniteit'.

Eén afdeling van de expositie is helemaal gewijd aan de Hollandse periode. Tientallen schilderijen en tekeningen zijn er te zien over zijn verblijf aan de Noordzee (Liebermann moet gek op tennissen zijn geweest, nogal wat werken laten tennissers op het strand zien), in Edam, Hilversum en Amsterdam. Absoluut hoogtepunt is het schilderij 'De papegaaienman', gemaakt bij de ingang van de dierentuin Artis.

In brieven aan vrienden en familieleden heeft Liebermann onder woorden proberen te brengen wat hem naar Holland trok. Het ging hem om de klassenloze, liberale en tolerante maatschappij, die minderheden wist te integreren, niet in de laatste plaats de joden. Vanaf een boerenhoeve, waarop hij op dat moment verbleef, schreef hij in de jaren zeventig aan zijn broer: “Aan de keukentafel zitten de herder, de meid, de knecht, en de heer des huizes, allemaal bij elkaar, en ze eten uit dezelfde schalen. Alles tutoyeert mekaar, zoals een grote familie. (...) Ze hebben maar één angst: Bismarck.”

In 1914 kwam er plotseling een eind aan zijn langdurige verblijven in Nederland. Door het uitbreken van de eerste wereldoorlog was het reizen vrijwel onmogelijk geworden. Bovendien was zijn vriend Israëls overleden, wat de binding aan Holland een stuk minder maakte. Liebermann was inmiddels de eigenaar van een buiten aan de Wannsee, een groot meer ten westen van Berlijn. Hij maakte er vele landschappen.

Liebermann raakte onder invloed van de Franse schilderkunst, met Edouard Manet als grote voorbeeld. Hij veranderde zijn stijl. Ging, al dan niet in opdracht, portretten maken (ook zelfportretten). In de jaren twintig schilderde hij de rijkspresident Von Hindenburg, wat de woede opwekte van de nazi's, die op dat moment nog een splintergroep vormden. Liebermann: “Ik kreeg onlangs een Hitler-blaadje opgestuurd. Dat schreef dat het ongehoord was dat een jood de rijkspresident geschilderd heeft. Over zoiets kan ik alleen maar lachen. Ik ben toch maar een schilder, en dat kan een jood ook zijn.”

Een paar jaar later werd het ernst. Voor de man die decennia lang het kunstleven in de Duitse hoofdstad had gedomineerd, was slechts nog een rol in de marge weggelegd. “Ja, zeker, ik schilder nog dagelijks”, schreef hij in november 1934, enkele maanden voor zijn dood. “Maar ik schilder alleen omdat ik in zo'n slechte stemming ben. Elke dag als ik de trap opga in dit huis, dat nog aan mijn vader toebehoorde, voel ik de haat in me opkomen. Ik kijk niet meer uit het raam van deze kamer. Ik wil de nieuwe wereld om me heen niet meer zien.”

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie