Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Druk werk voor orgelmakers in achttiende eeuw

home

FRANZ STRAATMAN

Je kunt in een fraai getimmerde kast porseleinen voorwerpen te pronk zetten, je kunt er ook pijpen in plaatsen, orgelpijpen, om met geluid te pronken. Het eerste meubelstuk heet een porseleinkast, het tweede een kabinetorgel. Er werden er in Nederland vele van gemaakt in de achttiende eeuw, de periode dat de bezittende klasse eens goed ging genieten van de opgebouwde rijkdommen.

Wie zijn status verder wilde laten stralen, schonk een orgel aan de plaatselijke kerk. De orgelbouwers hadden dan ook geen gebrek aan werk. Sterker: hun opdrachtportefeuilles puilden uit, want ook aan grote orgels werden er heel wat gebouwd (Amsterdam Oude Kerk 1726, Maassluis 1732, Haarlem Bavo 1738) of vertimmerd. Niet vanwege status, maar vanuit muzikale overwegingen.

Zo schetst Gert Oost in de eerste alinea's van zijn inleiding 'Het Nederlandse orgel van 1725 - 1815' de situatie voor het tijdperk waaraan het tweede deel uit het naslagwerk 'Het historische orgel' is gewijd, het tijdvak 1726 - 1769.

Oost sluit met zijn opstel aan bij het artikel dat Hans van Nieuwkoop leverde bij deel 1, en geeft antwoord op de vraag waarom in Holland de orgelklank veranderde. Een achttiende-eeuwse bron parafraserend, schrijft Oost: “Het Hollandse orgel is niet meer geschikt voor de taak waarvoor het nú gebruikt wordt. Het loopt achter de muziekgeschiedenis aan. Het is meer geschikt voor polyfonie dan voor homofonie. Het past meer bij de muziek van de renaissance met gelijke aandacht voor het hele stemmenweefsel, in de orgelesthetiek vertaald in 'scherp en lieflijk', dan bij die van de barok met haar basso continuo-praktijk, die de sopraanmelodie als drager van de expressie aanwijst, de bas als drager van de harmonie en al het andere tot (vrij te improviseren) middenstemmen bestempelt.” Dat nieuwe orgeltype past ook beter bij de taak die het in de reformatorische kerkdiensten gaat vervullen: begeleiding van de gemeentezang.

Oost beschrijft levendig hoe het hele muziekleven bij de tijd wordt gebracht. Wij importeren cultuur als handelswaar alsof het porselein uit China is, want er is geld genoeg. Het orgel als uiting van wereldlijke status (de kerk gedoogt het instrument slechts) vaart er wel bij. Om die wereldlijke situatie duidelijk te maken, geeft Oost een beknopt overzicht wat er politiek/maatschappelijk gebeurde tussen 1725 en 1815, om vervolgens de verschillende richtingen in de orgelbouw onder de loupe te nemen. Ook geografisch verkent hij het terrein, zoals in een hoofdstuk over Amsterdam als centrum van huisorgelbouw.

Daarna volgt de eigenlijke encyclopedie, beginnend in 1726 bij het majestueuze instrument in de Oude Kerk te Amsterdam (zes pagina's beschrijving en foto) en 347 pagina's verder eindigend in 1769, in Vlijmen waar een kabinetorgel staat dat in 1969 werd geschonken aan de hervormde gemeente. Uiteraard staan er vele kabinetorgels beschreven.

Het zijn de beschrijvingen per orgel die verrassende ontwikkelingen te zien geven, zoals dat van het Garrels-orgel in de oud-katholieke kerk te Den Haag. Dat werd in 1726 geplaatst in het toen nieuwe gebouw (1722). In 1911 werd in de oude kas een nieuw orgel gebouwd en het oude pijpwerk verkocht in twee delen. Die functioneerden in Zeist en Vollenhove, waarna in 1994 reconstructie-hereniging op de oude plek plaatsvond! Dit herboren Garrels-orgel werd uitverkoren met de grote Garrels uit Maassluis voor de Bach-integrale van Bram Beekman, zoals gemeld in het nevenstaande artikel.

Deel 2 van 'Het historische orgel' loopt dus encyclopedisch tot en met 1769; uit niets blijkt waar dan de orgels die van 1770 tot en met 1815 werden gebouwd beschreven gaan worden. De inleiding van Oost duidt ze hooguit aan. Maar in de opzet van twaalf delen is geen deel 2b voorzien. Een merkwaardige aanpak van het overigens te loven Nationaal Instituut voor de Orgelkunst, de uitgever van dit prachtwerk. Te bestellen: NIvO, postbus 10854, 1001 EW Amsterdam; 139 gld per deel.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.