Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Drie mannen, één slim paard

Home

JANN RUYTERS

Pauline Genee's sprankelende roman geeft geur en kleur aan het Berlijn van 1900

Na Marente de Moor ('Roundhay, tuinscène') begeeft nu ook debuterend romancière Pauline Genee (1968) zich in het fin de siècle: het tijdperk van ontdekkingsdrang, uitmondend in euforie - of dwaling. Haar roman 'Duel met paard' baseerde ze op de geschiedenis van Kluger Hans. Ik had nog nooit van hem gehoord, maar enig grasduinen op internet levert naast een Vlaams literair tijdschrift dat zich naar dit paard vernoemde, ook een geestig Teleac-achtig YouTube-filmpje op. Kluger Hans verbijsterde in 1904 de goegemeente van Berlijn met zijn rekenkunsten. Na de eerste berichten in Der Allgemeine trok het volk uit om op een binnenplaats toe te zien hoe het paard in opdracht van zijn trainer Wilhelm von Osten optelsommen oploste door zijn been op te tillen en op het juiste moment weer stil te houden. Hans kon ook breuken en zelfs worteltrekken aan. Een genie, en dat terwijl er op het oog niets bijzonders aan dit paard te zien was: "Voor wie niet beter wist, verschilde het in niets van de duizenden viervoeters die dag na dag hun vrachtjes door de stad trokken: de bierwagen van Aschinger's Bierquelle, de melkkar, de overvolle omnibus."

Genee spitst haar roman toe op de betrekkingen tussen drie mannen die ieder in de ban zijn van het beest. Trainer Wilhelm von Osten gelooft heilig in de slimheid van het dier. "Want het lot der mensenkinderen is gelijk dat der dieren. Allen hebben dezelfde adem, en de mens heeft niets voor op de dieren", citeert hij de Bijbel. Hij plaatst zijn baanbrekende werk met het paard in de lijn van grote vernieuwers als Darwin en Copernicus - net als Von Osten geboren in Thorn, mijmert hij.

Zijn missie beroert ook de Italiaanse portretschilder Emilio Rendich. Opgetogen flanerend door het bedrijvige nieuwe Berlijn, dromend van "een zinderende ode aan de prachtige moderne tijd", stuit hij op man en paard en na enige twijfel - was het niet toch dressuur? - besluit hij hen te schilderen. "O, er was hier zoveel om vast te leggen - geduld in nijvere mensenhanden, tomeloze denkkracht, grenzeloze overtuiging, het geloof in energie, de vaste beradenheid ... nou ja dat soort dingen."

Tegenover de beide idealisten bevindt zich generaal Zobel, die voor Rendich poseert, en gelooft in discipline en de 'juiste militaire training' die mensen in 'geoliede vechtmachines' kan veranderen. Zobel publiceert een artikel over het rekenpaard dat zelfs The New York Times haalt en op voordracht van de keizer wordt een commissie van deskundigen opgericht die het gedrag van het paard zal toetsen. Voor de trainer betekent dit eindelijk erkenning: "dan was alles (in weerwil van al die stommelingen die het al die tijd niet hadden willen zien) niet voor niets geweest ... Het ostenisme. Osteniseren. Het ostenisatieproces."

In 25 korte hoofdstukken met sprekende titels als 'Hakblok', 'Kippen' en 'Nader onderzoek' laat Genee de mannen vervolgens ieder op de praktische bezwaren stuiten. Anders dan in De Moors 'Roundhay, tuinscène' draait het hierbij niet zozeer om een vooruitwijzende cultuurkritiek, maar om een prachtig gedetailleerd, schilderachtig tijdsbeeld, met veel zwier en ironie getekend.

Door de plot rond 'Kluger Hans' weeft Genee romantische verwikkelingen tussen Emilio en een dame en ook een zweem van hunkering in de oude Von Osten, een gevoelig man die in paard en wetenschap zijn traditionele Pruisische opvoeding ontvlucht. Die zijlijntjes blijven wat vaag, maar de kleurrijke personages en Genee's zekere, sprankelende verteltrant maken dat tekort weer goed: deze nieuwe auteur geeft een heel eigen geur en kleur aan een onbekende nieuwe wereld.

Pauline Genee: Duel met paard. Querido, Amsterdam; 264 blz. euro19,95

Deel dit artikel