Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Draait democratie om de waarheid of de volkswil?

Home

Marc van Dijk

Is het nog verantwoord om de grote problemen over te laten aan kiezers en politici die enkel denken aan hun eigen kortetermijnbelangen? Draait het om de waarheid, of de volkswil? © Martijn, ANP
Democratie

Is het nog verantwoord om de grote problemen over te laten aan kiezers en politici die enkel denken aan hun eigen kortetermijnbelangen? Draait het om de waarheid, of de volkswil?

Is de democratie in tijden van nepnieuws, populisme en alternatieve feiten nog wel geschikt om de problemen van deze tijd aan te pakken? Ingrid Robeyns, hoogleraar ethiek van instituties aan de Universiteit Utrecht: "De democratie is toe aan een grote beurt. Verkiezingen zijn niet meer genoeg om te garanderen dat de democratie in de toekomst sterk blijft, want mensen stemmen op basis van onderbuikgevoelens. Ze kiezen voor retorisch sterke leiders als Donald Trump en Geert Wilders. Het is niet langer denkbeeldig dat democratisch verkozen leiders in dictators veranderen. Elke volwassen burger heeft stemrecht, ook al volgt hij of zij totaal niet wat er in de samenleving en de wereld gebeurt. Mensen stemmen soms zonder elementaire kennis van zaken. En zonder het meest elementaire begrip voor de situatie van anderen. Democratisch onderhoud vergt dat we zorgen dat we op de hoogte zijn van essentiële feiten, maar ook dat we contact hebben met allerlei soorten medeburgers."

Lees verder na de advertentie

Onderbuikgevoelens

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Ik ben het met u eens dat het een bijna onmogelijke opgave is om met democratische middelen iets te doen aan een probleem als de klimaatverandering. Omdat kiezers daarvoor grote offers zouden moeten brengen die niet direct in hun eigen belang zijn. Dat gaat in tegen onze natuur. Maar ik begrijp niet wat u bedoelt met 'stemmen op basis van onderbuik-gevoelens'. Als u het aan die mensen vraagt, zullen zij u zeggen dat zij stemmen op basis van politieke overtuigingen, net zo goed als u zelf dat meent te doen. Er bestaan geen politiek-neutrale eisen die je aan kiezers zou kunnen stellen wat betreft hun wereldbeeld of kennis van feiten. Zodra je daarover spreekt, spreek je vanuit een politieke opvatting."

Hoeveel kwa­li­teits­jour­na­lis­tiek er ook is, het gaat erom wat mensen bereid zijn te lezen, te kijken en te geloven.

Frank Ankersmit

Frank Ankersmit. © Foto: Jörgen Caris.

Onafhankelijke media

Robeyns: "Welke maatregelen er nodig zouden zijn voor dit democratisch onderhoud is ook niet eenvoudig te bedenken. Een kennistest aan alle kiezers opleggen kan inderdaad niet, omdat er eindeloos gesteggeld zou worden over de vraag wat die kennis dan moet zijn en het erg vatbaar zou zijn voor ideologische manipulatie. Bovendien zouden burgers hierdoor nog meer weerzin ontwikkelen tegen de politiek. Het enige wat we dus kunnen doen is de onafhankelijke media blijven steunen en die media bevragen en bekritiseren als ze onjuiste informatie verspreiden. En wat betreft de gebrekkige kennis van de posities van medeburgers buiten de eigen leefwereld, zou een sociale dienstplicht wellicht een uitkomst kunnen zijn. Dat zou verschillende lagen van de bevolking meer met elkaar in contact brengen."

Ankersmit: "Die laatste gedachte vind ik sympathiek, ik bewaar goede herinneringen aan mijn diensttijd, waarin ik inderdaad leerde omgaan met jongens uit een heel ander milieu dan de beschermde wereld waarin ik was opgegroeid. En het stimuleren van een onafhankelijke pers is een schone zaak. Toch betwijfel ik ten zeerste of dit alles ook maar enigszins zou helpen. Mijn diensttijd heeft mijn politieke opvattingen niet veranderd. En hoeveel kwaliteitsjournalistiek er ook is, het gaat erom wat mensen bereid zijn te lezen, te kijken en te geloven.

"Het is verstandig om wel voortdurend in gedachten te houden waar het in een democratie om draait. Thomas Hobbes heeft dat kernachtig verwoord in zijn uitspraak: 'De wil en niet de waarheid maakt de wet'. Dit voluntaristische uitgangspunt is dominant in de politieke filosofie. Het gaat in de democratie volgens bijna alle theoretici niet om het vinden of realiseren van de waarheid, maar om het uitdrukken van de volkswil, mits consistent en uitvoerbaar.

"Er zijn wel stromingen geweest die dit anders zagen, zoals de doctrinair liberalen, in het negentiende-eeuwse Frankrijk. Thorbecke was één van hen. Zij hingen niet de soevereiniteit van het volk aan, maar van de rede. Politieke representatie had volgens hen tot doel om als het ware kanalen door de samenleving te graven die de rationaliteit van de bevolking naar de regering kon laten stromen. En de regering zou al die redelijke inzichten ten uitvoer brengen. Het probleem is alleen dat in dit denken slechts een klein deel van de mensen mee mag doen aan de verkiezingen - de rest is niet redelijk genoeg."

De wil en niet de waarheid maakt de wet.

Democratie is een proces

Robeyns: "In de hedendaagse filosofie zijn ook andere geluiden te horen. Omdat onze samenleving pluralistisch en complex is, zou voor een gezonde democratie veel meer ingezet moeten worden op burgerschapsonderwijs, en ook het aanleren van kritisch denken in het onderwijs.

Ook zijn er politiek filosofen die pleiten om de democratie te zien als een proces van gemeenschappelijke besluitvorming tussen burgers op basis van het uitwisselen van argumenten, inzichten, en van waardeoordelen. Dat is een ideaal dat niet zomaar toepasbaar is op het besturen van een land, maar we kunnen wel iets leren hun argumenten."

Ingrid Robeyns. © Trouw

"Als niet aan kwalitatieve randvoorwaarden voldaan is, zoals onafhankelijke media, of burgers die geoefend zijn in het doorprikken van manipulatieve retoriek, dan worden de verkiezingen niet gewonnen door de politici die de beste plannen hebben die aansluiten bij de idealen van hun kiezers, maar wel door de politici die het meest effectief weten te overtuigen - ook als dat via misleiding en manipulatie gebeurt.

Pas wanneer burgers feiten van manipulatieve uitspraken kunnen onderscheiden, als ze met elkaar in contact komen om over de uitspraken van politici te debatteren, en als ze in contact komen met mensen die totaal verschillende levens leiden, kunnen ze een weloverwogen stem uitbrengen. Dat is essentieel, want ze geven met die stem de politiek gekozenen macht over ons allen."

Deel dit artikel

Hoeveel kwa­li­teits­jour­na­lis­tiek er ook is, het gaat erom wat mensen bereid zijn te lezen, te kijken en te geloven.

Frank Ankersmit

De wil en niet de waarheid maakt de wet.