Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Deze satiricus moest Egypte ontvluchten: 'Ik beoefen de kunst van het beledigen, dat mag wel in de VS'

Home

Marco Visscher

© Maartje Geels
Interview

Arts Bassem Youssef nam de politieke leiders in Egypte op de hak en moest zijn land ontvluchten. Nu strijdt hij als satiricus voor het vrije woord.

Tijdens de opstanden in Cairo in 2011 trok Bassem Youssef naar het Tahrirplein. Hij was arts - hartchirurg, om precies te zijn - en vanwege het geweld waren er meer dan genoeg wonden om te helen. Als Youssef ’s avonds thuiskwam en de tv aanzette, zag hij dat ze daar een loopje met de waarheid namen. De demonstranten zouden worden betaald door buitenlandse mogendheden, ze waren terroristen die opereerden namens Hamas, of de zionisten, of de CIA. “Allemaal leugens”, zegt Youssef terug. “Ik wilde dat laten zien.”

Lees verder na de advertentie

Vanuit zijn washok thuis nam Youssef filmpjes op met commentaar op het nieuws. Vlijmscherp, bijtend. De filmpjes zette hij op YouTube. Als het wat bekijks zou trekken, dacht hij, zou dat prachtig zijn; hij hoopte op een paar duizend kijkers. Het werden er miljoenen. Maanden later kreeg Bassem Youssef een eigen programma bij een liberaal tv-station. Op het hoogtepunt trok hij 30 miljoen kijkers; elke derde Egyptenaar keek.

Erdogan kan de pot op; hij stopt journalisten en critici in de gevangenis

De regering was minder gecharmeerd van zijn humor: Youssef verstoorde de openbare orde en beledigde de islam. Om arrestatie te voorkomen, gaf hij zichzelf maar aan. Op borgtocht kwam hij vrij. Maar onder generaal Al-Sisi liep de druk op. De rechter veroordeelde satirische programma’s, en in november 2014 vluchtte Youssef, op advies van zijn advocaten, het land uit.

De stormachtige opkomst, gevolgd door een vertrek door de achterdeur: Bassem Youssef werd symbool voor de Arabische Lente, die zo hoopvol begon en zo jammerlijk faalde. In zijn nieuwe thuisland - de VS, waarheen zijn gezin hem volgde - schreef hij ‘Revolution for Dummies: Laughing through the Arab Spring’.

Weinig mensen associëren het Midden-Oosten met humor.

“Snap ik. Dat geldt vermoedelijk ook voor Noord-Korea. Toch beschikken de Arabieren - en wellicht ook de Noord-Koreanen - over de nodige humor. Ze hebben alleen de pech te worden gecensureerd door afschuwelijke regimes.”

Wat verstaat u onder satire?

“Satire is de kunst om te beledigen, om anderen belachelijk te maken. Ik verkies politieke satire, omdat ik graag mijn pijlen richt op de machthebbers.”

Die houden helaas niet altijd van satire, zo heeft u gemerkt.

“In een echte democratie beseffen politici dat ze zijn gekozen door de burgers, dat ze hen dienen. Dat besef is geheel afwezig bij autoritaire leiders, niet alleen in het Midden-Oosten trouwens.”

Denkt u aan iemand als de Turkse president Erdogan? Die wilde een veroordeling van de Nederlandse cartoonist Ruben L. Oppenheimer nadat hij Erdogan had getekend die seks had met een blauwe Twittervogel.

“Ja, Erdogan kan de pot op; hij stopt journalisten en critici in de gevangenis. Maar ik denk ook aan Donald Trump. Zijn voorgangers wisten dat het onderdeel is van hun werk als president van de Verenigde Staten dat zij worden bespot. Trump niet.”

Misschien behoort Trump tot de groep mensen die de soms ironische, subtiele taal van satire niet goed begrijpt.

“Welnee, Trump maakt andere mensen voortdurend belachelijk. Hij is verwend, neemt alles persoonlijk en is snel beledigd. Daarom reageert hij zo agressief op ieder zweempje kritiek en spot. Maar wanneer je een politieke functie bekleedt, zul je moeten leren om je niet zo te laten gaan.”

Kom op, zeg, de hemel is geen stripclub!

Zijn er grenzen aan satire?

“Dat lijkt me niet. Of een satiricus nu graag de draak steekt met ’s werelds machtigste president of met een kwetsbare minderheid, dat is zijn goed recht. Wie zou die grenzen moeten bepalen?”

Nou, de politici die democratisch zijn gekozen.

“Maar is het daarmee democratisch als bepaalde dingen niet meer op een bepaalde manier mogen worden gezegd? Zodra we politici regels laten opstellen over wat wij wel en niet mogen zeggen, staan we toe dat zij hun macht misbruiken.”

Vindt u dat satirici mogen spotten met de islam en met moslims?

“Ja, waarom niet? De wereld is de islam toch niets verschuldigd? Denkt u soms dat wij als moslims niet de spot drijven met andere gelovigen? Dat is toch het wezen van alle religies: de aanhangers vinden dat zij het ware geloof hebben gevonden en dat alle anderen verdoemd zijn. En daar maken ze dan grapjes over. So be it.”

Steeds meer cartoonisten, cabaretiers en commentatoren voelen zich geïntimideerd door de opkomende terreur van extremistische moslims.

“Ik weet het en dat maakt me heel verdrietig. Geweld is nooit goed te praten. Kijk, ik wil niet dat mensen stoppen de islam belachelijk te maken omdat ze bang zijn, maar omdat ze respect voor moslims hebben. Dat is een groot verschil. Maar zelfs als moslims bij veruit de meeste mensen in de wereld respect zouden afdwingen, zullen er altijd mensen zijn die dat respect niet hebben. Dat moeten we accepteren. Het dient geen enkel belang om grenzen te stellen aan het vermogen van mensen om wie dan ook te bespotten.”

Ik vind het heel belangrijk dat mensen mogen zeggen wat zij vinden, zonder te hoeven vrezen voor gewelddadige repercussies

Toch drijft u zelf in uw shows en programma’s niet de spot met moslims.

“Daar hebt u gelijk in. Maar ik maak anders wel degelijk grapjes over gewelddadige moslims, over de Moslimbroederschap en over het bizarre geloof van zelfmoordterroristen dat er 72 maagden in de hemel op hen zullen wachten. Kom op, zeg, de hemel is geen stripclub! Maar goed, u heeft wel gelijk als u zegt dat ik niet bezig ben om de profeet belachelijk te maken, ja.. Weet u, je moet eerst leren lopen voordat je gaat rennen.”

© Maartje Geels

Wat bedoelt u?

“In de Middeleeuwen maakten Europeanen geen grapjes over het christendom. Dat werd pas mogelijk na eeuwenlange ervaring met vrijheid van meningsuiting en algehele maatschappelijke rebellie tegen de gevestigde orde. In het Midden-Oosten ontbreken nu zelfs de meest basale mensenrechten en burgerlijke vrijheden. Dát zul je eerst op orde moeten krijgen. Daarna zullen mensen zich vrij voelen om zich uit te laten over hun politieke en religieuze leiders.”

Zegt u nu dat het te vroeg is om de islam te bekritiseren?

“Nee hoor, ik leg alleen uit waarom het nog niet zoveel gebeurt. Het maakt mij oprecht niet uit wie wie precies op de hak neemt. Ik wil vooral duidelijk maken dat ik het heel belangrijk vind dat mensen mogen zeggen wat zij vinden, zonder te hoeven vrezen voor gewelddadige repercussies.”

Het geweld dat Bassem Youssef zag op het Tahrirplein ging soms zo ver dat je je kunt afvragen of humor daar nog wel gepast is. Tijdens een van zijn jolige straatreportages grapte hij met een demonstrant over de ‘uitmuntende kwaliteit’ van het traangas dat ze die dag mochten ontvangen. Daarop kreeg Youssef te horen: ‘Sorry dat ik je grap verpest, maar de man die ik zojuist behandelde, is doodgegaan.’

Youssef geneerde zich. Dit hoort niet in mijn show, was zijn eerste reactie. Maar collega’s wisten Youssef ervan te overtuigen om het fragment - hoe ongemakkelijk ook - te behouden. “Als het fragment was gesneuveld op de montagetafel”, zegt Youssef nu, “had de kijker niet kunnen zien hoe zwaar het was, daar bij de protesten.”

Egypte heeft dit voorjaar verkiezingen gehouden...

Youssef lacht besmuikt. “Als u dat verkiezingen noemt, ja...”

President Al-Sisi kreeg 97 procent van de stemmen. Gelooft u dat hervormingen daarmee zullen uitblijven?

“Ik weet het niet. Ik weet wel dat het erg gevaarlijk is geworden om te protesteren. Al-Sisi leidt een uiterst kwaadaardig militair regime en heeft er geen moeite mee om critici gevangen te nemen of om te brengen. Intussen is er geen enkel land in de hele ‘internationale gemeenschap’ dat Al-Sisi terechtwijst, dus waarom zou hij daarmee stoppen?”

Zet Rutte in Egypte en hij doet misschien hetzelfde als Al-Sisi

U klinkt verbitterd. Hebben westerse landen de plicht om in Egypte in te grijpen?

“Ze praten toch dag en nacht over hoe belangrijk democratie is? Ze vallen landen binnen om er democratie te brengen of te herstellen. Bieden ontwikkelingshulp aan landen die beloven democratischer te worden. Er is een dubbele moraal: het ene ondemocratische land vertellen ze wat wel en niet mag, onder dreiging van sancties, het andere laten ze volledig met rust.”

Bassem Youssef mocht afgelopen maand de vijftigste verjaardag van Amnesty International opluisteren met een lezing. Die begon hij komisch, met zijn eerste ervaringen in Amsterdam. De ‘krankzinnige’ fietsers kostten hem tweemaal bijna het leven, “wat toch wel een erg sneu einde zou zijn, na alles wat ik heb meegemaakt”.

Het vervolg was minder luchtig. Hij had het gevoel, zei hij, dat hij was uitgenodigd om af te geven op zijn regio, om de zaal vol westerlingen zo een goed gevoel over zichzelf te geven. Maar kom, zijn de wapens waarmee wordt gevochten in het Midden-Oosten, dat ‘achterlijke shithole’, niet gemaakt en verhandeld door het ‘zo geavanceerde, moderne, bevrijde, vredelievende Westen’? Is die morele superioriteit dan niet misplaatst?

“Het spijt me als u zich door mij ongemakkelijk voelt”, sloot hij zijn toespraak af, “maar dat is m’n werk.”

Hier in de VS ben ik niet de grote ster die ik was in Egypte, maar dat maakt me niet uit

Vindt u Trump en Al-Sisi in enig opzicht vergelijkbaar?

“In komisch opzicht wel, maar objectief gezien niet. Als Trump zijn gang mocht gaan, zou hij net zo slecht zijn als Al-Sisi, maar Trump woont in een land waar het systeem hem ervan weerhoudt om een tiran te worden. En dus kan hij niet over zijn volk heersen zoals Al-Sisi dat doet.

In het Westen zijn bevoegdheden verspreid over diverse organen, zodat de macht wordt gecontroleerd. In Egypte heb je alleen het leger. Wie het leger aanvoert, heeft alle macht en kan zich misdragen. Zet de Nederlandse premier in Egypte en hij doet misschien hetzelfde als Al-Sisi. Het gaat niet om de persoonlijkheid van de politici, maar om het systeem. Een goed systeem beschermt de vrijheid van meningsuiting, maar je zult niet tot zo’n systeem komen zonder die vrijheid. Het is een cyclus die zichzelf zal versterken als ze eenmaal op gang komt.”

U heeft met uw gezin moeten vluchten vanwege uw humor. Was het de moeite waard?

“Ach, je moet de consequenties aanvaarden van je principes. Hier in de VS ben ik niet de grote ster die ik was in Egypte, maar dat maakt me niet uit. Hier kan ik zeggen wat ik wil. Nee, spijt heb ik er niet van.” 

De Egyptische hartchirurg Bassem Youssef (44) werd satiricus na de protesten in 2011 tegen president Mubarak. Zijn tv-programma was een hit. Time schaarde Youssef onder de 100 invloedrijkste figuren, Foreign Policy noemde hem een van ’s werelds 100 belangrijkste denkers. In 2014 ontvluchtte hij Egypte en vestigde zich in de Verenigde Staten. Hij schreef ‘Revolution for Dummies: Laughing through the Arab Spring’.

Lees ook: nog bedenken

Deel dit artikel

Erdogan kan de pot op; hij stopt journalisten en critici in de gevangenis

Kom op, zeg, de hemel is geen stripclub!

Ik vind het heel belangrijk dat mensen mogen zeggen wat zij vinden, zonder te hoeven vrezen voor gewelddadige repercussies

Zet Rutte in Egypte en hij doet misschien hetzelfde als Al-Sisi

Hier in de VS ben ik niet de grote ster die ik was in Egypte, maar dat maakt me niet uit