Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Deze gaspijpleiding maakt Donald Trump boos

Home

Wendelmoet Boersema

Opslag van pijpen voor de Nord Stream 2 in Mukran. © Wendelmoet Boersema

De eerste pijpen gingen eind juli 2018 de zeebodem in voor een tweede rechtstreekse gaspijplijn van Rusland naar Duitsland. Maakt dat Europa nog afhankelijker van Russisch gas? Of moet juist Moskou zich zorgen maken?

De kitesurfers aan het strand van Lubmin zwieren ongehinderd langs de bosrijke kust. De lucht trilt boven het asfalt van de jachthaven, op zee is het een beetje heiig. Een paar honderd meter van het strand ligt een groot platformachtig schip, precies boven het punt waar deze dagen een eerste stukje pijpleiding van de Nord Stream 2 zijn duik onder het kustwater en het strand door gaat maken. Achter de bomen en voorbij een lange dijk, enkele tientallen meters landinwaarts, zal hij weer boven de grond komen. Hier staat een enorme lier opgesteld die de buizen door twee microtunnels trekt. Op het terrein is een kantoor in aanbouw, de rest oogt nog kaal. Van het landingspunt is weinig te zien, behalve de betonnen omheining van de tunneluitgang.

Lees verder na de advertentie

Een slordig neergezette container even verderop is het 'bezoekerscentrum', waaraan nog snel de laatste hand wordt gelegd voor de opening. De buitenkant is vrolijk zeeblauw geverfd, met daarop de route van de pijpleiding: van het Russische Vyborg dwars door de Oostzee naar dit uiterste puntje van Duitsland bij de stad Greifswald, net voorbij de Poolse grens.

Over de eerste Nord Stream was Brussel enthousiast

Een enkele fietstoerist kijkt nieuwsgierig naar de haveningang, een lang kanaal dat op zee uitkomt. Aan de overkant van het kanaal blikkeren de buizen en installaties van de eerste Nord Stream, de tweelingbroer die ook bij deze kuststrook aan land komt en al sinds 2011 in bedrijf is. Vanaf hier stroomt al jaarlijks 55 miljard kuub Russisch gas Europa in. Dat is iets minder dan de helft van de Russische export die door Oekraïne loopt, en een kwart van de totale export naar Europese landen.

© Louman & Friso

Machtig wapen

De Nord Stream 2 verhit de gemoederen al jaren. In 2015 zetten het Russische Gazprom, de Duitse concerns Wintershall en Uniper, het Franse Engie, het Oostenrijkse OMV en het Brits/Nederlandse Shell een eerste handtekening voor het project. Sindsdien lopen ze in Brussel, in Oost-Europese hoofdsteden zoals Warschau en zelfs in Washington te hoop tegen wat gezien wordt als een machtig wapen in handen van Moskou.

Zo haalde Donald Trump fel uit tijdens de recente Navo-top. "Het is triest [...] Wij beschermen Duitsland, Frankrijk en al deze landen en dan sluiten enkele landen een pijpleidingdeal met Rusland en betalen zo miljarden aan de Russische schatkist. Ik denk dat dit zeer ongepast is [...] Duitsland wordt volledig door Rusland gecontroleerd", aldus de Amerikaanse president. Dat laatste mag sterk overdreven zijn - Duitsland heeft meer gasleveranciers - maar feit is dat Europa's grootverbruiker van gas een van de weinige pleitbezorgers is van Nord Stream 2.

Opslag van de pijpen voor de Nord Stream 2 in Mukran © Wendelmoet Boersema

Draai

Het verhaal van de twee pijplijnen is het verhaal van Europa's worsteling met het Russische gas. Het verzet van Trump is daarbij nog het makkelijkst te verklaren: hij is erop uit om het Amerikaanse gas in vloeibare vorm (LNG) ook in Europa af te zetten. Maar dat is voorlopig nog te kostbaar. De Amerikanen zijn bovendien om politieke redenen al jaren voorstander van minder gas uit Rusland.

Het is Europa zelf dat het afgelopen decennium een draai heeft gemaakt. Over de eerste Nord Stream was Brussel enthousiast. Het idee voor deze pijplijn werd geboren rond 2005, in de jaren van de gasoorlogen tussen Rusland en zijn buren Wit-Rusland en Oekraïne.

Het leeuwendeel van de Russische gasexport naar Europa verliep toen nog via Oekraïne, een kleiner deel via Wit-Rusland door Polen. De ruzies om de transporttarieven, onbetaalde rekeningen en diefstal van gas door de Oekraïners werden de Russen in 2009 te gortig. Tot afgrijzen van de Westerse energieconcerns - die vreesden voor het betrouwbare imago van gas - ging de gaskraan dicht. Midden in de winter.

Voor het eerst pompte Duitsland 'hulpgas' van west naar oost, in plaats van andersom. Maar achter de schermen deelden de westerse concerns met Brussel de onvrede over de Oekraïnse aanpak van gascorruptie en het achterstallige onderhoud van de pijplijnen.

De eerste Nord Stream zou Europa meer keus en stabiliteit bieden, zonder lastige doorvoerlanden. Het gas ging stromen vanaf 2001, en het project had dezelfde deelnemers als nummer twee, met de Nederlandse Gasunie in plaats van Shell.

Ook toen al waren de Duitsers de grootste pleitbezorgers, oud-bondskanselier Gerhard Schröder voorop. Geen wonder, want Duitsland zag zich, ondanks het gebrek aan eigen gas, uitgroeien tot een nieuw strategisch knooppunt in het Europese gasnetwerk.

Maar de kiem van vrees voor het Russische 'energiewapen' was gezaaid. En latere politieke ontwikkelingen, de annexatie van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne, maakten de relatie tussen Brussel en Moskou er niet beter op. Doorn in het oog van Brussel bleef ook de monopolie-positie van staatsbedrijf Gazprom, dat gasproductie, transport én handel controleert, terwijl energieconcerns binnen Europa door liberalisering deze zaken in aparte bedrijven moesten opsplitsen.

Vertraagde vergunningen

Aanvoerders van het huidige Brusselse verzet tegen Nord Stream 2 zijn de Polen en de Baltische Staten. Zij zien zich steeds meer alleen staan tegenover de Russen, nu de rest van Noord-West-Europa direct Russisch gas kan afnemen.

Ook Nederland zal afhankelijk blijven van Rusland, want we zetten Groningen stop

Mark Rutte

De Polen namen het voortouw in Europese anti-monopoliezaken en vertraagden vergunningen voor de aanleg door de Oostzee. Hun bezwaren zorgden er ook voor dat de geplande aandeelhouders zoals Shell en vier andere Europese concerns genoegen moesten nemen met een minder zichtbare positie als financierder. Nord Stream 2 is nu volledig eigendom van Gazprom, dat de helft van de geschatte 10 miljard euro aan kosten betaalt.

Het getouwtrek komt er telkens op neer dat de pijplijn zou moeten voldoen aan de nieuwe Europese regels, waarvan de eerste Nord Stream en ook pijplijnen uit Noord-Afrikaanse landen nog zijn uitgezonderd.

Alternatief gas

Zijn de Europese zorgen over een te grote afhankelijkheid van Russisch gas terecht? Europa heeft niet stilgezeten sinds het eerste Russische gas onder de Oostzee door stroomde. Al liep hét alternatief voor Russisch gas spaak (de Nabucco-pijplijn door Turkije met gas uit de Kaspische regio), op veel cruciale punten is het gasnetwerk uitgebreid en minder oost-west geörienteerd.

Overal langs Europese kusten zijn LNG-havens verrezen, wat de aankoop van gas uit het Midden-Oosten (en wie weet later de VS) mogelijk maakt. Steeds minder Europese lidstaten, ook in het oosten, zijn volledig afhankelijk van Russisch gas.

Zo krijgen zelfs de Polen al veel gas van elders. Ironisch genoeg zelfs uit de Nord Stream-pijp, omdat bedrijven in Duitsland ook een deel van dat gas verhandelen op de vrije gasmarkt. Over een paar jaar stroomt er Noors gas via een nieuwe Baltische pijp naar Polen. En dan is er nog de opmars van de hernieuwbare energiebronnen.

© Louman & Friso

Toch groeit het aandeel Russisch gas in Europa fors, van 25 procent een paar jaar geleden naar de huidige 34 procent van het totale Europese gasverbruik. Vooral de Duitsers en Groot-Brittannië (dat het gas via Nederland krijgt) zijn verantwoordelijk voor deze groei. Geen wonder dus dat Angela Merkel de Nord Stream 2 fel blijft verdedigen, want nu Duitsland zijn kolen- en kerncentrales sluit is het gas nog nodig, naast wind en zon.

Op diezelfde recente Navo-top kreeg de Duitse bondskanselier daarbij steun van Mark Rutte. "Ook Nederland zal afhankelijk blijven van Rusland, want we zetten de gaswinning in Groningen stop." Dat hoeft volgens de premier geen probleem te zijn, 'mits je strakke afspraken maakt en voorkomt dat Oekraïne door die gasleveranties afhankelijk zou worden van Rusland'.

Daarmee liet Rutte precies zien waar de kneep zit. Want Oekraïne lijkt de enige grote verliezer van de Nord Stream 2. Dat beseft ook Merkel, die de afgelopen maanden diplomatiek haar best deed de bittere pil te verzachten. Met Moskou en Kiev wil Duitsland afspraken maken zodat Oekraïne straks nog een rol van betekenis houdt als doorvoerland. Volgend jaar loopt een groot doorvoercontract af tussen Rusland en het Oekraïense Naftogaz.

Hopeloze achterstand

En al lijkt het tegenstrijdig, ook Ruslands gasmacht zal door Nord Stream 2 niet toenemen. Rusland is er niet in geslaagd zijn afzetmarkt te verbreden, nog altijd gaat 90 procent van het gas naar Europa. Nieuwe markten als China zijn nauwelijks aangeboord. Het land loopt hopeloos achter met hernieuwbare energie. De gaseuro's en investeringen van buitenlandse concerns blijven hard nodig voor vernieuwing van verouderde infrastructuur en gaswinning op steeds lastiger en dus duurdere locaties in het hoge noorden.

Bovendien heeft Moskou voor het gas nu ook rechtstreeks te maken met Berlijn, dat een veel machtigere (handels)partner is dan Kiev. Om de Nord Stream 2 uiteindelijk af te bouwen, is Moskou afhankelijk van de Duitse inzet in Brussel.

"Rusland op het gebied van gaspolitiek een veel betrouwbaarder partner dan op het gebied van geopolitiek", zei de Duitse Europarlementariër en sociaal-democraat Martina Werner onlangs. "De Russische economie leunt enorm op de gasexport naar de EU en dat creëert een sterke onderlinge afhankelijkheid tussen ons. In de buitenlandse politiek daarentegen is Rusland veel onvoorspelbaarder."

Beteugelen

De Duitsers, met aan hun zijde de Oostenrijkers en de Nederlanders, zullen erop blijven hameren dat deze onvoorspelbaarheid met zakelijke afspraken te beteugelen valt. Bovendien kan het Russisch gas uit Nord Stream 2 via nieuwe verbindingen ook doorverkocht worden naar het zuiden, en zelfs het oosten van Europa. Dat gebeurt nu al, een land als Slowakije profiteert er volop van. En Oostenrijk zag het strategisch belang van zijn verdeelstation Baumgarten flink toenemen.

Ondertussen in Mukran, op het Duitse schiereiland Rügen, schuift de ene na de andere gaspijp via een gigantische wasstraat de fabriek van Wasco Coatings in. Hier worden de onderdelen van de Nord Stream 2 na reiniging 'zeeklaar' gemaakt, in een van de grootste projecten ter wereld.

In een regen van vonken spint een soort gigantische naaispoel eerst een metalen netvormig omhulsel. Dan schuift de 12 ton zware pijp heel precies het omhulsel in. "Dat noemen we het huwelijk", grapt opzichter Gerhard Vogel. "Daarna plakken we het natte beton ertussen en dat laten we drogen, net als jij vroeger een zandtaartje bakte op het strand. Daarmee verdubbelt het gewicht en blijven de pijpen straks goed liggen op de zeebodem."

Pijp na pijp, in een tempo van ongeveer 100 per dag, zijn hier al bijna 40.000 stuks van elk 12 meter verwerkt. De andere helft voor de benodigde 1200 kilometer is in Finland verwerkt. "Dan kunnen ze voor minstens 50 jaar de zee in", aldus Vogel. "Wij zijn er klaar voor."

Lees ook: 

Tweede Kamer wil het Kremlin niet aan de knoppen van nieuwe gaspijpleiding

Nu de gaswinning in Groningen in razend tempo wordt verminderd, komt Rusland als vanzelf in beeld als oplossing. Maar het kabinet kan niet onbekommerd een beroep doen op het gas van president Poetin.

EP: Voor elke pijpleiding in Europese grond gelden dezelfde regels, ook als ze van de Russen is

De aanleg van de rechtstreekse gasleiding Nord Stream 2 van Rusland naar Duitsland, was voor Polen - dat zich kwetsbaar voelt - aanleiding met een voorstel te komen.

Deel dit artikel

Over de eerste Nord Stream was Brussel enthousiast

Ook Nederland zal afhankelijk blijven van Rusland, want we zetten Groningen stop

Mark Rutte