Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Democratie is niet volmaakt. Nou én?

Home

Sebastien Valkenberg

Pierre Rosanvallon: 'Populisme is niet alleen slecht. Het is een vorm van tegendemocratie.' © Kick Smeets, HH

Een Franse filosoof met een tamelijk on-Frans oeuvre, Rosanvallon, krijgt morgen in de Rode Hoed de Spinozalens 2012 uitgereikt. Rosanvallon, hoogleraar aan het prestigieuze Collège de France in Parijs, is een overtuigd pleitbezorger van de democratie en daarmee onderscheidt hij zich van veel vakgenoten. De Franse filosofie heeft zich de afgelopen decennia namelijk nogal antidemocratisch opgesteld of zelfs democratievijandig.

"Elections, piège à cons", zei Jean-Paul Sartre in 1973. Ofwel: "Verkiezingen, een jan lul die erin stinkt". Jarenlang gold Sartre als het symbool voor de geëngageerde intellectueel en hij komt dan ook ruimschoots aan bod in 'Politicide: De moord op de politiek in de Franse filosofie' (1999) van de Nederlandse filosoof Luuk van Middelaar. Deze ideeëngeschiedenis analyseert de vaak diepgewortelde weerzin jegens de democratie onder Franse filosofen. Met al haar onvolmaaktheden kon deze maatschapvorm hen maar matig inspireren - in elk geval niet zodanig als de utopieën waar ze zich vaak in verloren.

Ontgoocheling
Rosanvallon deelt de observatie dat de democratie onvolmaakt is. In de Spinozalezing die hij morgen uitspreekt, noemt hij haar 'broos' en 'instabiel' en vaak verloopt de besluitvorming traag, aangezien 'haar loop gehinderd, onderbroken of zelfs omgekeerd kan worden'. Wie zal hem willen tegenspreken na de hoog oplaaiende nivelleringsdiscussie van de laatste weken die uitmondde in het openbreken van het regeerakkoord? Inherent aan ons maatschappijtype is dat wat Rosanvallon aanduidt met de 'democratische ontgoocheling'.

Hoe moeten we met deze ontgoocheling omgaan? Voor de hand liggend is om haar te zien als een diskwalificatie van de democratie. Van Middelaar laat zien hoe onder Franse filosofen teleurstelling nogal eens omsloeg in geweldsverheerlijking. Praten bracht de socialistische heilstaat die Sartre voor ogen stond niet dichterbij. Geweld achtte hij hiervoor noodzakelijk en het bloed druipt bij hem soms van de pagina's.

De revolutionaire jaren zestig en zeventig liggen ver achter ons, maar daarmee is de toon niet per se milder geworden. Het antidemocratische achterneefje van Sartre heet Alain Badiou, een van de grootheden uit de hedendaagse Franse filosofie. Hij was vastbesloten om de filosofie van Gilles Deleuze met 'zware artillerie' te bestrijden en diens colleges liet hij door 'interventiebrigades' verstoren.

Ambitie laten varen
On-Frans is Rosanvallon als hij de tegengestelde benadering kiest. Anders dan veel collega-filosofen ziet hij het onvolmaakte karakter van de democratie niet als een euvel dat verholpen moet worden of als een reden om er afstand van te nemen. Zijn advies: laat de ambitie varen om haar te vervolmaken. "De democratie is structureel problematisch", zegt hij in zijn Spinozalezing, "en derhalve structureel onvoltooid".

Alleen al dit inzicht is heilzaam. De ontgoocheling die hij signaleert, berust namelijk voor een groot deel op simplistische definities. Deze resulteren onvermijdelijk in te hooggespannen verwachtingen - én in teleurstellingen als deze niet uitkomen. In zijn werk wijst hij waar de valkuilen liggen. Begrip van de democratie in al haar subtiliteiten is dan ook zijn ambitie. Hij ziet het als zijn taak om de democratie 'te compliceren'.

Wat verstaat hij hieronder? Het laat zich uitleggen aan de hand van de veelgehoorde klacht dat het vertrouwen in onze politici tanende is. Nu kwam vertrouwen altijd al te voet en ging het te paard, maar dit geldt vermoedelijk meer dan ooit met alle media-aandacht van tegenwoordig.

Illustratief in dit verband is de razendsnelle afbladdering van het kabinet-Rutte II: van het tijdens de verkiezingen behaalde aantal zetels is in enkele weken tijd grofweg een derde verdampt. Althans: volgens de peilingen. In hoeverre ondergraven zulke vertrouwenscrises het voortbestaan van de representatieve democratie waarin politici het tenslotte moeten hebben van een mandaat van de kiezer?

Wantrouwen
Niet alleen is er meer wantrouwen dan voorheen, aldus Rosanvallon, ook weet het zich beter te organiseren. Zie de mediastorm die opstak na de bekendmaking van de kabinetsplannen rond de zorgpremie. Toch leidt de emancipatie van het wantrouwen er niet toe dat Rosanvallon de noodklok luidt. Klaagzangen over onderbuikgevoelens blijven uit in het werk van deze Franse filosoof. Weliswaar deed de bevolking zich stevig gelden in het verzet tegen de kabinetsplannen ten aanzien van de zorgpremie, maar moet een democratie uiteindelijk niet geworteld zijn in diezelfde bevolking (in het Grieks: 'demos')?

Vertrouwen versus wantrouwen: aan welke van de twee moeten we de meeste waarde aan hechten? Rosanvallon laat zich niet verleiden tot een eenduidig antwoord. Dat zou getuigen van een te simpele voorstelling van zaken. Een keuze voor de één (vertrouwen) ten koste van de ander (wantrouwen) doet namelijk onrecht aan de complexiteit die hoort bij de democratie en bereidt de ontgoocheling als het ware voor.

Want wie enkel waarde hecht aan vertrouwen, schrikt gemakkelijk als hij de stem des volks hoort. Tegen deze achtergrond heten uitingen van wantrouwen haast automatisch symptomen van schadelijk populisme en in het uiterste geval duiden ze zelfs op een defect van de democratie. Ziehier de ontgoocheling in actie.

Tegendemocratie
Tegenover deze beperkte definitie stelt Rosanvallon zijn meerduidige opvatting over de democratie, die hij onder meer uitwerkte in zijn boek 'De tegendemocratie' (2006). "In 'La contre-démocratie'exploreer ik de nieuwe wegen van een positief wantrouwen. Ik beschouw tegendemocratie niet als iets dat tegenover de democratie staat, maar als een essentieel onderdeel ervan. Zoiets als het opkomende populisme is wat mij betreft dan ook niet alleen maar slecht. Het is een vorm van tegendemocratie."

Rosanvallon benadrukt dat democratie meer behelst dan eens in de zoveel tijd stemmen. In verkiezingstijd moeten politici het vertrouwen van het electoraat zien te winnen. Maar het is niet zo dat ze daarna weer van de kiezers af zijn, totdat de volgende verkiezingen zich aandienen. Verantwoording afleggen is een proces dat 365 dagen per jaar doorgaat. Daar hoort ook bij dat politici de confrontatie aangaan met eventueel wantrouwen jegens hun beleid.

Democratie is dus gebaseerd op vertrouwen en wantrouwen tegelijk. Zoals Rosanvallon al zei: de spanningen die hieruit voortkomen, zijn onvermijdelijk en bovendien onoplosbaar. De uitdaging is om de tegenstrijdigheden die horen bij de democratie te onderkennen. Deze acceptatie is kennelijk nog een hele opgave, gezien de afwijzende reactie van vele Franse filosofen. Zij fantaseren liever over rimpelloze maatschappijen die het paradijs op aarde beloven.

Niet alleen qua inhoud doet het werk van Rosanvallon on-Frans aan, maar ook qua vorm. Veel Franse filosofen - Jacques Derrida, Gilles Deleuze, Julia Kristeva - staan bekend om hun ondoordringbare teksten vol neologismen.

Zo niet Rosanvallon. Zijn werk is namelijk prima leesbaar. Daardoor kunnen we gewoon kennis nemen van het gedachtengoed van de Spinozalenswinnaar 2012 en er zelf over oordelen.

Lees verder na de advertentie

Veelzijdig denker
Het debat over ethiek en moraal stimuleren: dat is het oogmerk van de Spinozalens, die sinds 1999 tweejaarlijks wordt uitgereikt aan een internationale denker van faam. De prijs is vernoemd naar de zeventiende-eeuwse filosoof Baruch de Spinoza. De Stichting Internationale Spinozaprijs op haar site: "In al zijn werken, in het bijzonder in zijn hoofdwerk 'Ethica', was Spinoza een pleitbezorger van waarden als redelijkheid en tolerantie. Het zijn waarden die ook in de hedendaagse samenleving bijzondere aandacht verdienen."

De jury beschouwt Pierre Rosanvallon (1948) als een van de belangrijkste en meest veelzijdige politieke denkers van dit moment. Bovendien speelt hij een vooraanstaande rol in het maatschappelijk debat, via de denktank La République des Idées en met de website La vie des Idées (www.laviedesidees.fr). Eerdere laureaten waren Michael Walzer (2008) en Avishai Margalit (2002).

Deel dit artikel