Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De wisent is helemaal thuis in Overveen

Home

Hans Marijnissen

Een wisent in het Nationaal park Zuid-Kennemerland © Nico van Kappel/Buiten Beeld

Het duinlandschap bij Overveen vertoont littekens. Onder de toppen van de grasheuvels zijn hele stukken opengewoeld. De struwelen van duinroos zijn doorkliefd. Het gras is half weggevreten, wat plukken wuiven in de wind. En de struiken van de kardinaalsmuts hadden op dit moment paars moeten pronken in de herfstzon, maar liggen als hakhout op de grond.

Na een forse wandeling door Het Kraansvlak, zoals dit afgesloten deel van het duin heet - net noordelijk van de treinverbinding tussen Zandvoort en Haarlem - blijken de daders in de buurt van de poort heerlijk in de najaarszon te liggen. De kudde van vijftien wisenten kijkt even nieuwsgierig op, en gaat dan verder met waarmee ze bezig was. De meeste runderen doen hun ogen weer dicht, zo lijkt het. En twee rollen zich op hun rug heen en weer. De volwassen stier staat op de uitkijk.

Het Kraansvlak is de enige plek in Nederland waar wisenten als grazers worden ingezet. En het is in Europa dé locatie waar zij 'wild' worden gehouden, dat wil zeggen: ze worden in de winter niet bijgevoerd. "Dat is ook helemaal niet nodig", zegt Piet Veel van Waterleidingbedrijf PWN dat de duinen beheert. "Het lukt ze voldoende voedsel te vinden. Ook met sneeuw kunnen ze bij het gras komen." Bij de introductie van de wisent was dat nog helemaal niet zeker. In 2006 krijgt PWN de vraag of er in het toen al afgesloten duingebied van zo'n 220 hectare geen proef kan worden gehouden met begrazing door wisenten. Die kunnen het dichtgegroeide en vergraste duinlandschap weer 'open' maken, waardoor er weer verstuiving mogelijk wordt. Ook de plantenrijkdom zal toenemen, terwijl de overbrenging van de wisent naar Nederland helpt dit bedreigde Europese dier te beschermen.

De grazer die vóór de Middeleeuwen nog in grote delen van Europa voorkwam, leeft nu alleen nog onder kunstmatige condities geconcentreerd in de bossen van Oost-Europa. Als daar een dierziekte uitbreekt, is het gedaan met de wisent.

Het waterleidingbedrijf stemt in met de proef, en zonder dat er veel ruchtbaarheid aan wordt gegeven arriveren in april 2007 drie kratten met wisenten uit Polen. De stier en twee vrouwtjes moeten in volledige vrijheid in het afgeschermde gebied leven, is de afspraak. Maar ze mogen niet lijden. Bij honger of ziekte wordt direct ingegrepen.

Winterhard
Onderzoekers hebben het gedrag van de - deels gezenderde - wisenten inmiddels vijf jaar lang kunnen volgen, en zijn tot verrassende conclusies gekomen, blijkt uit het rapport dat deze week uitkomt. "Allereerst is aangetoond dat ze inderdaad winterhard zijn", zegt Leo Linnartz, ecoloog van Ark Natuurontwikkeling. "Dat ze tegen kou konden wisten we, maar dat ze ook zelf eten kunnen vinden is geruststellend. In Polen staan ze gewoon met z'n allen op de tractor te wachten totdat deze het voer brengt."

In datzelfde Polen is hun gebied afgezet met enorme hekwerken met prikkeldraad, maar bij de proef in het Kraansvlak is gebleken dat zij ook achter een schriklint op 1.20 hoogte blijven. Dat gegeven drukt de beheerskosten enorm. "Wisenten zijn ook helemaal niet gevaarlijk", zegt Linnartz, al zien ze er indrukwekkend uit. "Ze zijn tot vijftig meter benaderbaar, en waarschuwen door met de kop naar beneden heen en weer te schudden. Als daarop niet wordt gereageerd, ondernemen ze uiteindelijk een schijnaanval, Maar dan heb je het er ook naar gemaakt."

De enorme runderen blijken in symbiose te leven met de ekster, die optreedt als Nederlandse ossenpikker. Die vogel ontdoet de wisent van teken en andere parasieten die zich onder de oksel of rond de anus nestelen. "De wisent gaat er echt voor staan, zodat de ekster overal bijkan", lacht Linnartz.

Kalfjes
De kudde heeft zich de afgelopen jaren fors uitgebreid tot vijftien exemplaren. Er zijn in verschillende lentes kalfjes geboren, die op één na levensvatbaar bleken. En de dieren zijn ook langzaam maar zeker geconfronteerd met andere dieren, als konikpaarden, damherten en reeën. Ook dat gaat goed.

Het meest opzienbarende dat uit het experiment naar voren komt is wellicht dat de robuuste scharrelaars helemaal geen bosdieren zijn, zoals algemeen werd aangenomen. Ze houden juist van open gebied met struikgewas.

De Nederlander Joris Cromsigt die is verbonden aan de Zweedse universiteit voor landbouwwetenschappen onderzoekt of de wisent wel de 'koning van het bos' is, zoals hij vaak wordt genoemd, of eerder een vluchteling, door de mens naar de begroeiing verjaagd. Op basis van de ervaringen in het Kraansvlak concludeert hij dat het laatste het geval is. "In het Oostblok overleeft hij opgesloten in het bos, en intensief bijgevoerd. Maar als hij kan kiezen zoals in het Nederlandse Kraansvlak, dan komt hij juist het bos uit. Hij vermijdt weliswaar grote zandplekken, maar verkeert het liefst in open gebied met struiken. Nou, dat is in de duinen volop aanwezig."

De wisent blijkt ook een echte graseter. Tachtig procent van zijn voedsel bestaat uit gras, twintig procent uit houtachtig materiaal als bast en twijgen.

Zandbaden
Tot zover zijn voortplanting, gedrag en voorkeursgebied, maar wat dóet een wisent nu precies waar de natuur baat bij heeft? Een rondje Kraansvlak laat vooral vernielingen zien. Daar moet je anders naar kijken, zegt ecoloog Leo Linnartz. "Een wisent rolt en schuift om zijn vacht te onderhouden", legt hij uit. "Hij neemt zandbaden, waarbij het dier van de ene op de andere kant gaat. Binnen één minuut legt hij zo'n tien vierkante meter duin bloot en geeft daarmee een aanzet tot nieuwe stuifduinen. En dat is nu precies wat we in Nederland willen: een open duingebied."

Maar daar blijft het niet bij. Wisenten leggen veel kilometers af, en vervoeren in hun vacht zaden. Die zitten ook in hun uitwerpselen. Ze verspreiden die over het door hen ontgonnen gebied. De duindistel en duinviool krijgen zo weer kansen. Dat heen en weer geloop zorgt weer voor wissels, kaal gelopen sporen tussen zandvlakten, waarover zandhagedissen en allerlei kruipende insecten zich kunnen verplaatsen. Zo verbindt de wisent het ene natuurgebiedje met het andere. Door zijn gegraas tenslotte blijft het gras kort en krijgen allerlei bloemen een kans.

Icoon
Volgens de Utrechtse hoogleraar Martin Wassen heeft de proef in de duinen van Overveen bewezen dat de introductie van de wisent meerdere doelen dient. Zijn aanwezigheid in Nederland is goed voor de kwaliteit van de duinen, én hij wordt tegelijkertijd zelf beter beschermd - in losse populaties ver weg van de Oostblok-runderen. Maar het dier is ook een icoon van oernatuur, dus in trek bij natuurliefhebbers. En de wisent gaat goed samen met andere grazers. Wassen pleit daarom voor een uitbreiding van de winsenten-zone. "De afgelopen jaren hebben we het gebied al vergroot van 220 hectare naar in totaal 320 hectare. Maar met de komst van drie ecoducten ontstaat er de komende jaren in de breedste duinen van Nederland een aaneengesloten gebied van zo'n achthonderd hectare." Daar zouden zo'n driehoonderd wisenten in kunnen grazen.

Wassen denkt ook aan de Veluwezoom als wisentengebied, de Grensmaas, de Drentse Aa en het Drents-Friese Wold. "Maar nog praktischer zou zijn om niet nieuwe gebieden te creëren, maar in bestaande gebieden de wisent de plaats in te laten nemen van de Schotse Hooglanders." Want die horen van oorsprong niet thuis in de Nederlandse natuur, zegt Wassen. De wisent wel.

Lees verder na de advertentie

Op wisenten-safari
Aanstaande vrijdag worden voor het eerst bezoekers toegelaten in het Overveense duingebied waarin de wisenten leven. Via een speciaal safari-pad kunnen wandelaars voortaan onder strikte voorwaarden zonder begeleiding langs de grootste Europese zoogdieren trekken. Blijf altijd op meer dan vijftig meter afstand, en als er wisenten op het pad staan, keer dan terug. Meer info in bezoekerscentrum De Zandwaaier, Tetterodeweg 27, 2051 EG Overveen, tel.: 023-5411123, informatie excursies tel.: 023-5411129. Parkeren aan de overzijde van de Zeeweg, parkeerterrein ingang Koevlak. Via de site www.wisenten.nl kunnen gezenderde runderen gevolgd worden.

Een kolos met een pruik op
De wisent (Bison Bonasus) is Europa's grootste zoogdier en het Europese broertje van de Amerikaanse bizon. Het dier is slank, heeft een korte brede kop en een hoge rug. Zijn kop en het voorste deel van zijn lijf zijn bedekt met ruwe, lange manen. Vooral volwassen stieren hebben daardoor een imposant uiterlijk. De vacht is donkerbruin van kleur en 's winters dikker dan zomers. Zowel de stier als de koe draagt korte, naar binnen en omhoog gekroonde horens. Van kop tot staart kan een wisent ruim drie meter lang worden en een schofthoogte bereiken tot twee meter. Een volwassen stier kan negenhonderd kilo wegen, een koe tot zeshonderd kilo.

Het ras kent twee ondersoorten: de Kaukasuslijn en de Laaglandlijn. De Kaukasuslijn is 'vervuild' met bizonbloed. De wisenten in Overveen zijn van de zuivere Laaglandlijn. Wereldwijd zijn er nog ongeveer 4200 wisenten. Ze staan op de Rode Lijst van bedreigde diersoorten, maar deze zijn allemaal afhankelijk van voeding door de mens.

Deel dit artikel