Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De wetenschap is niet meer de objectieve adviseur bij uitstek

Home

Joep Engels

"We moeten af van het idee dat complexe maatregelen met simpele ingrepen kunnen worden opgelost. Goede politiek kenmerkt zich door trial-and-error." © thinkstock
Interview

Politici gingen altijd bij wetenschappers te rade voor ingewikkelde kwesties als het veranderende klimaat en genetische manipulatie. Maar de wetenschap is niet meer de objectieve adviseur bij uitstek. Wat ging er mis?

Het IPCC is het voorbeeld bij uitstek. Toen dit klimaatbureau van de Verenigde Naties in 1988 werd opgericht, was het doel duidelijk. Het IPCC zou alle wetenschappelijke kennis over klimaatverandering bundelen, eventuele gaten in die kennis proberen op te vullen en zo politici voorzien van een stevig fundament voor hun beslissingen.

Vijfentwintig jaar later is van dat idee weinig over. De politieke besluitvorming zit in een impasse en de klimaatwetenschapper in het verdomhoekje. En hij niet alleen. De hele wetenschap heeft als objectieve raadgever aan betekenis ingeboet. Wat is er aan de hand?

"Het simpele antwoord luidt: wetenschap en politiek zijn van oudsher gescheiden werelden. Politiek gaat over waarden en wetenschap niet. De wetenschap verzamelt kennis, feiten, waarheden zo je wilt", zegt Daniel Sarewitz, hoogleraar wetenschap en samenleving aan de Universiteit van Arizona. "Maar de grenzen tussen die twee werelden zijn vervaagd. Dat hoeft niet erg te zijn, maar we ontkennen dat het is gebeurd. We plaatsen de wetenschap nog altijd op een voetstuk, als de magische oplosser van onze problemen. Intussen zijn die problemen complex geworden en de feiten divers en onzeker. Die feiten leiden nog maar zelden tot een vanzelfsprekende oplossing."

Terwijl die suggestie juist vaak wordt gewekt. Heeft de politiek een probleem, dan schakelt ze al snel de wetenschap in. En die laatste klopt ook steeds vaker zelf aan bij de politiek. Bijvoorbeeld om te melden dat obesitas een groot gezondheidsprobleem aan het worden is. Of om meer geld te vragen voor kankeronderzoek. Dat is niet vrijblijvend, zegt Sarewitz. "Op het moment dat je de politieke arena betreedt, word je partij in het debat. En dat blijf je ook. Juist omdat die werelden zo gemengd zijn, kun je niet meer de rol van buitenstaander aannemen."

Het duidelijkst zie je dat bij het IPCC, beaamt hij. "Daar zijn wetenschap en politiek vanaf het begin af aan vermengd. Bij de oprichting werd al gezegd: we hebben een groot probleem en dat moet in internationaal verband worden opgelost."

Ja, en? Wat is daar mis mee?
"Dat zo werd gecamoufleerd dat er ook andere opties waren. De gedachtegang binnen het IPCC was simpelweg: door de uitstoot van broeikasgassen warmt de mens de aarde op, dat is kwalijk en daarom moeten we stoppen met autorijden. Dat is geen klimaatwetenschap meer; in die redenatie zitten ook economische, sociale en culturele afwegingen. Kijk, een land als China beseft heus wel dat er een klimaatprobleem is, maar vindt op dit moment de bestrijding van honger en armoede onder de eigen bevolking belangrijker."

Maar er is toch een klimaatprobleem dat moet worden aangepakt?
"Ja, begrijp me goed, ook ik geloof dat we een probleem hebben, maar ik wéét het niet. Van huis uit ben ik geoloog, ik ben dus wel enigszins vertrouwd met dit vakgebied, maar ik kan niet zelf doorgronden of de klimaatmodellen deugen. Dat moet ik van de klimaatwetenschappers maar aannemen. Geloof ik ze? Vertrouw ik erop dat ze hun werk goed doen? En omdat ook de politieke besluitvorming voor een groot deel een kwestie van vertrouwen is, gaat het er maar om welke klimaatwetenschapper ik vertrouw."

Maar er is toch zoiets als wetenschappelijke controle? Je kunt goede wetenschap toch scheiden van slechte?
"Zo evident is dat niet. Er zijn maar weinig simpele feiten die er toe doen, die in de besluitvorming het verschil maken. De meeste zijn complex en onzeker. Er zijn in bijna elk vakgebied, ook in de klimaatwetenschap, wel mensen die die feiten bestrijden. Die het maar rommelige wetenschap vinden. Ze vormen een minderheid, maar het zijn doorgaans geen charlatans.

Bovendien: de wetenschap beschikt tegenwoordig over een overdaad aan feiten en kijkt daar op tal van manieren tegenaan. Neem de genetisch gemodificeerde gewassen. Een landbouweconoom wijst op hun potentie om de wereldbevolking te voeden. Een ecoloog ziet de risico's voor de natuur. Ze hebben allebei gelijk, maar hun feiten leiden naar verschillende politieke besluiten."

Lees verder na de advertentie

 
Politiek gaat over waarden en wetenschap niet. De wetenschap verzamelt kennis, feiten, waarheden zo je wilt.
Daniel Sarewitz

Dan is het toch aan de politicus om de knoop door te hakken?
"Die wil juist zekerheid. De politicus wil de hele wetenschap aan zijn zijde. Dan ziet iedereen dat hij gelijk heeft. Maar nog meer zekerheid, wat koop ik daar voor? Ik zie de New York Times al voor me, als over een maand het nieuwe IPCC-rapport uitkomt: 'Nog meer zekerheid over opwarming aarde'. Ja en? Daar hebben we toch niets aan? Alsof het appeltje-eitje is om deze wereld, die draait op fossiele brandstoffen, in één klap van zijn verslaving af te helpen."

Toch zal er zoiets moeten gebeuren.
"De fout die je dan maakt - en die veel klimaatwetenschappers maken - is dat je degenen die niet meegaan in die redenering, bestempelt als idioten. Omdat zij de feiten ontkennen of weigeren de noodzakelijke conclusie te trekken. Maar die anderen zijn niet irrationeel, ze houden er alleen andere waarden op na. Zij geloven bijvoorbeeld niet dat een overheid die maatschappelijke processen kan veranderen. Als je niet gelooft in een politieke oplossing, waarom zou je de wetenschapper die daar achter staat dan geloven? Met andere waarden kom je tot andere conclusies. En met die politieke conclusie heb je andere wetenschappers aan je zijde. Bonafide wetenschappers."

Ik raak de draad kwijt. Waarom is dit alles schadelijk voor de wetenschap?
"Deze processen schaden de wetenschap én de politiek. Doordat de wetenschap zo in het politieke debat is getrokken, wordt ze niet meer gewaardeerd. De burger denkt: we hebben ze al die miljarden gegeven om onze problemen op te lossen en wat krijgen we ervoor terug? Zij weten het ook niet. En intussen schaadt het ook de politicus. Want die doet zijn werk niet. Een politicus weet toch ook niet zeker of zijn sociale of economische maatregelen gaan werken, maar zodra het om iets wetenschappelijks of technologisch gaat, stelt hij besluiten almaar uit. Eerst nog wat onderzoek."

Maar wat dan? Moet de wetenschapper zijn kennis dan maar over de schutting gooien? Hier politiek, zie maar wat je ermee doet?
"Nee, dat ook niet. Soms kan het. Als de politiek of de maatschappij het eens is dat er iets moet gebeuren. Dan kun je aan de wetenschap vragen wat het effect is van bepaalde maatregelen. Bij ons in Californië zijn dat de aardbevingen. Iedereen is het erover eens dat we ons daarop moeten voorbereiden. We mopperen wel dat gebouwen daardoor duur worden, maar we volgen de adviezen van wetenschappers en ingenieurs. Voor zover ik begrijp doen jullie hetzelfde met de dijken. Niemand trekt de noodzaak dat die op orde moeten zijn, in twijfel.

Maar meestal is niet zo duidelijk waar je de oplossing moet zoeken. We moeten af van het idee dat complexe maatregelen met simpele ingrepen kunnen worden opgelost. Goede politiek kenmerkt zich door trial-and-error. Problemen volgen vaak hun eigen weg, met verrassende wendingen. Creëer een omgeving waarin je vooruitgang kunt boeken. Zo werkt democratie.

En overvraag de wetenschap niet. De verwachting dat zij ons zekerheid kan brengen, heeft andere waarden ondermijnd. Een goed oordeelsvermogen op grond van ervaring bijvoorbeeld. Dat is volledig weggevaagd door dat vermaledijde idee dat we alles kunnen meten. En dat we dan weten wat ons te doen staat."

Daniel Sarewitz (1956) werkt in Washington DC bij een vestiging van de Universiteit van Arizona, waar hij de relatie tussen wetenschappelijk onderzoek, wetenschapsbeleid en maatschappelijke uitkomsten bestudeert. Sarewitz heeft tal van boeken en artikelen op zijn naam staan, waaronder 'How science makes environmental controverses worse' in Environmental Science & Policy, het meest geciteerde artikel ooit uit dit tijdschrift. © Michael Temchine

Universiteit als hofnar
De wetenschap zou iets terug moeten krijgen van haar oude rol, zegt Jan Staman, directeur van het Rathenau Instituut: die van de nar aan het hof. "Niet zoals nu samenwerken met de politiek, maar haar confronteren met lastige feiten en ontregelende vragen. En wees daarbij niet al te serieus over je eigen rol."

Het is een vreemde ontwikkeling geweest, zegt hij. De moderne wetenschap kwam op in de tijd van de Verlichting met de belofte dat zij de mensheid van haar bijgeloof zou afhelpen, van haar vele mythes. Staman: "In die modus zit de wetenschap nog steeds: wij verlossen jullie, onze waarheid is de enige waarheid."

Daniel Sarewitz is gecharmeerd van dat beeld. "Het is heel merkwaardig. De wetenschap dankt haar succes aan haar sceptische houding: kritisch over zichzelf, vraagtekens plaatsen bij iedere waarheid. Maar die positie heeft ze verlaten en ze is verworden tot een verkondiger van feiten. De wetenschap zou het gesprek juist open moeten houden en iedereen bewust moeten maken van de complexiteit van problemen. In plaats van te zeggen wat er moet gebeuren."

De enige plaats waar de wetenschap haar klassieke rol nog vervult is op de universiteit, en dan met name in de relatie met studenten. "Ik zocht met mijn studenten altijd de grenzen op", zegt Staman. "Bracht ze aan het twijfelen. Aankomende studenten denken vaak zo goed te weten hoe de wereld in elkaar steekt. Ik bracht dat beeld aan het wankelen. Daar kregen ze nieuwe ideeën van."

Sarewitz valt hem bij. "De wetenschap heeft zich door zich te mengen in het politieke debat laten gijzelen. Ik zou zeggen: universiteit, vier je vrijheid."

 
De enige plaats waar de wetenschap haar klassieke rol nog vervult is op de universiteit, en dan met name in de relatie met studenten.

Deel dit artikel