De vrije wil is dood. Leve de vrije wil!

home

MARC VAN DIJK

Neurologen hebben de vrije wil doodverklaard. In een serie onderzocht Trouw de mogelijke gevolgen hiervan. Eén gevolg is in elk geval een levendig debat. Een slotbeschouwing aan de hand van lezersreacties.

Niet elke serie in de krant maakt zoveel reacties los als de reeks artikelen over de vrije wil. Vanaf de eerste aankondiging eind oktober tot het laatste interview deze maand stroomden e-mails en brieven van lezers binnen en werd de reageerknop op de website veelvuldig gebruikt.

We trapten de serie af met moraalfilosoof Jan Verplaetse, die stelde dat mensen rationeel beschouwd niet langer verantwoordelijk kunnen worden gesteld voor hun doen of denken, en die ervan overtuigd is dat ons hele rechtssysteem door dit inzicht zal veranderen. En we eindigden de serie met hersenwetenschapper Antonio Damasio, die de bewering dat de mens geen vrije wil heeft 'ronduit idioot' noemde.

Ergens in het midden moet de waarheid liggen, maar zullen we die ooit vinden?

Waar wetenschappers vaak nog een slag om de arm houden, gaan sommige commerciële bedrijven er alvast maar van uit dat de vrije wil als dood en begraven moet worden beschouwd. Zoals het marketingbedrijf Lamarque, waar een verslaggever zijn eigen hersenpan liet inspecteren in een MRI-scanner. Via gerichte tests probeert dit bedrijf methodes te ontwikkelen om het brein op een door reclamejongens gewenste manier te beïnvloeden. Maar wat zegt dat over de vrije wil?

Lezeres Annemiek van Gurp uit Den Haag was niet onder de indruk: "Deze onderzoekers verwarren gevoelens met bewustzijn. Ze beschrijven bewustzijn als 'een stemmetje in je hoofd dat je gedrag verklaart of goedpraat'. Dit is echter wel een heel kinderlijke en onderontwikkelde staat van bewustzijn, waarin een mens zich door gevoelens, opgeroepen door een reclamefilmpje, laat leiden om het product te kopen, waarna er een stemmetje in werking treedt dat de miskoop goedpraat.

"Inderdaad, vanuit zulk 'bewustzijn' is er geen vrije wil, wel veel schulden en mislukte relaties, uiteraard veroorzaakt door omstandigheden en niet door eigen gedrag. Deze onderzoekers kennen het verschil niet tussen de gevoelens, gedachten en de situatie waarin we ons bevinden, en het bewustzijn óver deze gevoelens, gedachten en de situatie.

"Een goed ontwikkeld bewustzijn verhindert juist dat we ons volledig gedragen naar onze instincten en emoties en verhindert dat we ons laten manipuleren door marketingbedrijven als Lamarque. Vanuit dit bewustzijn zien wij dat we onze gevoelens wel hebben, maar daar niet het slachtoffer van zijn. Vanuit dit bewustzijn bepalen wij wat onze werkelijke en waarachtige doelen zijn in de gegeven situatie en hoe wij in de situatie willen handelen, ongeacht innerlijke signalen van begeerte, angst, boosheid, lust en jaloezie."

Voor anderen kan de groeiende kennis over ons brein onmogelijk zonder consequenties blijven voor ons denken. Ben Westerink, neurowetenschapper uit Adorp schreef: "Groeiend inzicht in de levenswetenschappen leert ons dat er voor fenomenen als altruïsme, egoïsme, angst, esthetiek, passie, liefde en religieus gevoel, materialistische verklaringen voorhanden zijn. Voorts zijn in ons brein hersengebieden aangetroffen die bij bovenstaande fenomenen nauw betrokken zijn."

"Het heeft er alle schijn van dat de gang van de mens door de tijd - van de oertijd tot de iPhone - door externe en materialistische fenomenen bepaald wordt. De 'vrije wil van de mensheid' in diepe betekenis, is daarbij moeilijk aantoonbaar. Individuen hebben natuurlijk wel de mogelijkheid om binnen dit stramien eigen keuzes te maken. Maar de speelruimte voor deze 'individuele vrije wil' is beperkt en heeft minder impact op het mysterie van ons bestaan dan de aanhangers van de vrije wil zouden wensen."

Veel lezers wijzen met enige ongerustheid op de morele implicaties van de beweringen van de neurologen, al dan niet verwijzend naar het ten onrechte buitenspel zetten van God. De redeneringen van deze lezers blijven soms ook zonder hulp van een hogere macht overeind. Zoals in een brief van N. Mantje uit Volendam: "We zijn niet uitsluitend door de omstandigheden gedresseerd. De vrije wil is de grondslag waarop we de verantwoordelijkheid van de mens voor zijn daden funderen. Het is in aanzienlijke mate dat wat ons mens maakt. Doe een mens pijn, je kunt hem niet raken. Maar verkracht een mens, dwing hem tegen zijn eigen vrije wil in te gaan, dwing hem te doen wat zijn geweten hem verbiedt en je kunt een mens breken. Als dader zul je dan weten dat je bent ingegaan tegen alles wat wezenlijk is."

Soms werd er door lezers gezinspeeld op een dubbele moraal van de neurologen en vrije wil-ontkenners. Carl Huizinga uit Hengelo: "De vrije wil bestaat niet, volgens Victor Lamme. En hij draagt zijn boek op aan zijn lief: 'mijn enige echte vrije wil'. Is dit een grapje, een diepzinnige uitspraak, een relativering van de titel, of alledrie?"

En hersenwetenschapper en bestsellerauteur Dick Swaab ('Wij zijn ons brein', meer dan 100.000 exemplaren verkocht) strijdt voor verruiming van de euthanasiemogelijkheden, als mede-initiatiefnemer van 'Uit Vrije Wil'. Henk Kraaijenbrink uit Borne: "Wat doet zo'n man daar eigenlijk? In zijn laatste boek beweert hij immers dat er geen vrije wil bestaat."

Het zijn tekenen dat de discussie nauw verweven is met levensbeschouwelijke vragen, met geloof en moraal, eerder dan met wetenschap.

Bewijzen voor en tegen werden op onverwachte plaatsen gevonden. Ook stukken in de krant die los stonden van de serie over de vrije wil, werden door lezers bij het debat betrokken. Zoals blijkt uit een reactie op columnist Sylvain Ephimenco, die had geschreven dat hij weliswaar walgt van de wijze waarop foie gras wordt geproduceerd, maar dat hij desondanks zou doorgaan het te consumeren - omdat hij het zo lekker vindt. "Hier wordt dus het vreten niet eens meer gevolgd door de moraal", schrijft Léon Vrins. "Ik heb lange tijd gedacht dat de vrije wil een illusie was, immers, hoe kan een wezen dat zichzelf niet heeft geschapen desondanks daarover beschikken? Dankzij Ephimenco kom ik daarop terug. Wie iets wat niet noodzakelijk is tóch doet, terwijl hij zelf vindt dat het een walgelijke daad betreft, kan dat alleen doen als hij uit vrije wil handelt."

Als de vrije wil werkelijk dood zou zijn, wie of wat genereert dan al die reacties? De stelling dat de vrije wil dood is, is net zo min bewijsbaar als de uitroep van Nietzsches dolle mens, eind negentiende eeuw. En net zo min als de mensheid sinds de doodverklaring van God is opgehouden over God te speculeren, of zelfs zich in gebed tot een almachtige te richten, zal de mens nu ophouden om over de vrije wil te denken en te spreken. Het zal de verslavingszorg er niet van beletten om te blijven hopen op de zwaarbevochten overwinning van de heroïsche vrije wil op drank of drugs - zeldzaam, maar niet onmogelijk. Wat kan de overtuiging van een atheïst veranderen aan de beleving en ervaring van een gelovige, zelfs al zou de eerste al het empirische en wetenschappelijke gelijk van de wereld hebben?

De doodverklaring van de vrije wil roept bij velen verzet op: de neurologen zouden hovaardig zijn, hun beweringen gevaarlijk, vals, onlogisch en prematuur. Want het brein, zo zeggen velen, is nog grotendeels een onontgonnen terrein. Kleiner dan een voetbal, maar toch een compleet universum, dat we pas sinds kort enigszins in kaart proberen te brengen. Of de wetenschappelijke boodschappers nu gelijk hebben of niet: als fenomeen is de vrije wil in elk geval springlevend, zelfs vitaler dan ooit. De vrije wil is dood, leve de vrije wil!

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie