Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De vrije wil bestaat weer. Of toch niet?

Home

SANDER BECKER

Wat er gebeurt als een vader zijn zoontje ook eens laat winnen

'De bewijsvoering voor de stelling dat de vrije wil wél bestaat, klinkt ingenieus, maar overtuigt niet'

De laatste jaren regent het boeken waarin neurowetenschappers en psychologen het bestaan van een vrije wil ontkennen. De wil kán niet volledig vrij zijn, redeneren de deskundigen, want de mens wordt onbewust gestuurd door allerlei interne en externe prikkels. Zonder dat we het beseffen, zijn we een slaaf van die stimuli. Het idee dat we geheel op eigen kracht een besluit nemen, is een illusie.

Emeritus hoogleraar neuropsychologie Herman Kolk vindt deze oprukkende gedachte onuitstaanbaar en onjuist. In zijn nieuwe boek 'De vrije wil is geen illusie' schrijft hij dat de discussie volkomen is doorgeslagen. Dominante neurowetenschappers als Victor Lamme en Dick Swaab wekken voortdurend de indruk dat de mens geen vrijheid heeft. De Amerikaanse psycholoog John Bargh stelt zelfs onomwonden dat 99,44 procent van onze psychologische reacties automatisch verloopt, buiten het bewustzijn om. Zo blijft er voor de vrije wil nog maar een half procentje over. Dat is een grove onderschatting, meent Kolk. Hij wil het debat rechttrekken.

De neuropsycholoog beaamt dat veel van ons gedrag onbewust tot stand komt. Alleen al bij de gedachte aan ouderen gaan we langzamer lopen en worden we vergeetachtiger. En alleen al de geur van schoonmaakmiddel maakt dat we vaker kruimels van tafel vegen. Maar deze onbewuste invloeden vormen volgens Kolk niet het hele verhaal. Er is meer.

Stel, een vader maakt zijn zoontje volledig in met tafeltennis. Via automatische handelingen, gericht op winnen, schiet de volwassen man het balletje steeds behendig in de juiste hoek. Zijn onervaren kind heeft het nakijken, totdat de vader zich ineens bedenkt. Hij krijgt medelijden en besluit zijn zoon ook wat punten te gunnen. Hier zien we volgens Kolk de vrije wil in actie: de vader kwalificeert het ene gedrag (laten winnen) als wenselijker dan het andere (zelf winnen) en gooit het roer om.

"Maar waarom noem je de wil hier 'vrij'?", zullen critici tegensputteren. In het brein van de vader leveren simpelweg twee impulsen strijd: winnaarsdrift versus medelijden. De sterkste impuls bepaalt het gedrag; de vader komt daar niet bewust aan te pas.

Kolk ziet dat anders. Volgens hem belandt de vader in een conflict tussen twee automatische gedragspatronen. Door die botsing 'ontwaakt' hij en stapt hij over van de ene automatische piloot op de andere. Die omschakeling zou het moment van de vrijheid zijn.

Cruciaal is de vraag door wie of wat de morele afweging wordt gemaakt. Welke zenuwcellen hakken de knoop door? In het verleden is ooit smalend geopperd dat er voor dit soort klussen een mannetje in het brein zat: een homunculus. Maar zo'n regisseur blijkt onvindbaar. Kolk wil niet in de val trappen om opnieuw zo'n mannetje te introduceren. Daarom bedenkt hij een ander, erg ingewikkeld model. Dit model lijkt paradoxaal genoeg te bewijzen dat de wil juist níet vrij is.

Daar komt-ie. De morele afweging tussen 'winnen' of 'laten winnen' verloopt volgens Kolk via een dialoog tussen twee hersengebieden: de orbitale frontaalschors en de mediale frontaalschors. In die regio's ligt opgeslagen welke waarde we op basis van eerdere ervaringen toekennen aan de te verwachten opbrengst van bepaald gedrag. Eenvoudiger gezegd: de hersencellen ter plaatse 'weten' hoe lekker het is om te winnen, maar ze 'weten' ook hoe rot het voelt om de verliezer te zien lijden. Dankzij deze interne prijskaartjes kan het brein een 'prioritering' maken: het gedrag met de meest waardevolle uitkomst wordt geselecteerd en versterkt, door er de aandacht op te richten. Zo kan de vader zijn wil laten gelden en de pingpongbal expres misslaan.

Bent u daar nog?

De redenatie klinkt ingenieus. Maar als de morele afweging kennelijk 'vanzelf' in het brein ontstaat, impliceert dat dan juist niet dat het proces volkomen onbewust en automatisch verloopt, precies zoals de ontkenners van de vrije wil beweren? Het brein maakt immers zelf de keuze, op basis van de prijskaartjes in zijn eigen archief.

Hersenonderzoeker Swaab, die in het boek vele malen wordt aangevallen, laat desgevraagd weten dat hij niet onder de indruk is van de wetenschappelijke onderbouwing. Hij noemt Kolks theorie 'een boom zonder wortels'.

De vrije wil is al sinds Plato erover begon 2500 jaar geleden, onderwerp van heftig debat. Nu eens sloeg de meter uit richting 'ja, de vrije wil bestaat', de laatste jaren hangen we de andere kant op. Het nieuwe boek zal daar naar verwachting weinig aan veranderen.

Herman Kolk: Vrije wil is geen illusie. Hoe de hersenen ons vrijheid verschaffen. Bert Bakker, Amsterdam; 192 blz. € 18,95

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie