Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De verbleekte schittering van de naam Tivoli

Home

Seije Slager

Park Tivoli in Kopenhagen © Wikimedia Commons

Er gaat weer een 'Tivoli' dicht, die in Utrecht aan de Oude Gracht. Ooit was de naam Tivoli hét symbool van het mondaine leven, maar er zit al een tijdje de klad in. Een korte geschiedenis.

Weinig klanken hielden in de negentiende eeuw zo veel belofte in als die drie lettergrepen, die het moderne leven in zich verborgen leken te houden: Tivoli. Iedere zichzelf respecterende stad had wel een park met die naam, of maakte er plannen voor.

Vuurwerk
Het Leidsebosje in Amsterdam is nu een onooglijk stukje verweesd groen zonder veel allure, maar in de negentiende eeuw was dat wel anders. Op mooie avonden togen de burgers van de stad naar het zomertheater Tivoli dat er gevestigd was, om zich te vergapen aan muzikanten, goochelaars en vuurwerk. "Onder directie van den heer Koster werden dáár door Fransche en Duitsche artisten operettes, blijspelen en Vaudevilles opgevoerd. Fraaier zomertheater is er te Amsterdam nooit geweest en zal er niet licht meer komen", herinnerde schrijver Justus van Maurik zich, toen hij in 1901 op zijn jonge jaren terugkeek.

Lees verder na de advertentie

Ook in Utrecht werd een park met de naam Tivoli geopend, in 1823. De naam bleef, via wat faillissementen en herstarten, voortleven tot de kraakbeweging zich er in de jaren tachtig over ontfermde, en het huidige Tivoli aan de Oudegracht opende. Uit Amsterdam en Utrecht waaide de naam uit over het hele land. De wijk Tivoli in Eindhoven gaat bijvoorbeeld terug op een café met tuin dat er een eeuw geleden gevestigd was.

Maar waarom noemde iedereen in de negentiende eeuw zijn theater, café of park eigenlijk Tivoli? De naam zelf betekent niets, behalve dan dat het de naam is van een plaatsje in Italië, vlakbij Rome. Al tijdens de Romeinse tijd geliefd als buitenverblijf voor de elite, maar internationale furore maakte het plaatsje pas toen er in Parijs een park werd vernoemd  naar de tuinen van de Villa d'Este in Tivoli.

Het moderne levensgevoel
Parijs was in de negentiende eeuw natuurlijk de maat der dingen: iedere stad die het moderne levensgevoel uit wilde stralen, aapte de Franse hoofdstad na, en wilde ook zo'n park waar je net als de Fransen kon flaneren. En dus schoten er in alle andere Europese steden ook Tivoli's uit de grond.

Een van de bekendste staat in de Deense hoofdstad Kopenhagen. De Denen waren maar wat trots op hun amusementspark, dat in 1843 de deuren opende. Je kon er van klassieke muziek genieten, er was vuurwerk, maar er waren ook allerlei moderne technische snufjes: magische lantaarns, panorama's en diorama's met beelden die in elkaar overliepen: het negentiende equivalent van de 3D-bioscoop, kortom.

De tuinen van de Villa d Este in Tivoli © Wikimedia Commons

In de pers verschenen artikelen waarin tevreden werd vastgesteld dat het Tivoli in Kopenhagen het Tivoli in Hamburg ver achter zich had gelaten, wat betreft 'smaak en verfijning'. Een satirisch boek in die dagen beschreef een achtergebleven boer die in Tivoli belandde, en zichzelf in de hel waande.

Goede smaak
Het amusementspark belichaamde zo de kloof tussen stad en platteland, tussen ouderwets en modern. Maar er concentreerde zich ook een andere discussie rondom het park: die over 'goede smaak'. 

Het spektakel won het namelijk van de kunst, in parken als Tivoli. Dat de gegoede burgerij daarvoor viel, baarde sommige waarnemers zorgen. "Afwisseling is er de hoogste waarde", schreef de Deense filosoof Kierkegaard bijvoorbeeld.

Cultuurpessimisten uit de twintigste eeuw zouden bovendien nog kunnen wijzen op de invloed die Tivoli had op dat mekka van kapitalistisch vermaak: Disneyland. Het schijnt dat Walt Disney in Kopenhagen inspiratie op kwam doen, toen hij rondliep met plannen voor een eigen amusementspark.

Tivoli in Kopenhagen is tot op de dag van vandaag een goedlopend amusementspark. Maar veel negentiende-eeuwse Tivoli's, zoals die in Utrecht en Eindhoven, hebben zoveel veranderingen ondergaan dat ze, voorzover de naam nog behouden is gebleven, weinig meer van doen hebben met het negentiende eeuwse levensgevoel van flaneren, spektakel, en jezelf vergapen aan moderne snufjes.

Een cultuurpessimist uit de eenentwintigste eeuw zal dus eerder geneigd zijn om naar het woningbouwproject 'Tivoli Gardens' in Hong Kong te kijken, op de foto hieronder, mismoedig te zuchten over zoveel fantasieloos beton, en terug te verlangen naar het negentiende-eeuwse spektakel dat Kierkegaard nog versmaadde.

Een poster uit 1874 voor het Parijse Tivoli © http://gallica.bnf.fr/
Het woningbouwproject Tivoli Gardens in Hong Kong © Wikimedia Commons

Deel dit artikel