Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De tijdelijke heiligheid van Pim Fortuyn

Home

Peter Jan Margry

Pim Fortuyn is als een moderne heilige te beschouwen. Maar zoals de meeste heiligen is vergaan, zal ook hij slechts tijdelijk worden vereerd. Zijn herdenkingsmonumenten zullen op termijn geen bedevaartplaatsen meer zijn waar mensen heil en genezing zoeken.

Er werd opgelucht ademgehaald toen het tweede graf van Pim Fortuyn in Provesano afgelopen weekeinde gesloten werd. 'The show is over', stelde de familie. Na de lange intense rouwperiode, vol van rituelen en uitgebreide aandacht van de media, lijkt de brede verering van Fortuyn enigszins weggeëbd.

De sociale en culturele impact van Fortuyn is echter zo groot geweest dat zijn herdenkingsmonumenten voorlopig hun functie wel zullen vervullen. Zolang de LPF politiek actief is, zal zijn persoon in de aandacht blijven. Maar of de verering van Fortuyn op de langere termijn standhoudt is de vraag.

De spontane heiliging zoals die in de afgelopen twee maanden heeft plaatsgevonden en waarbij over Fortuyn voornamelijk positief mocht worden geoordeeld, is te beschouwen als de spontane constructie van een moderne heilige. Tot officiële heilige zal Fortuyn het niet brengen. Hoewel hij van katholieken huize was, is de kans miniem dat de rk kerk een proces van heiligverklaring voor hem zal starten.

Wat dan overblijft is een informele heiliging bij acclamatie door zijn achterban en fans. Dergelijke spontane heiligingsprocessen zijn eerder te zien geweest bij Martin Luther King, Elvis Presley en Lady Diana. Uit onderzoek is duidelijk geworden dat de bezoekers van hun graven vaak religieuze motieven hebben en deze locaties vaak de betekenis van heilige plaats krijgen. De bezoekers zoeken er rust, inspiratie of steun in momenten van existentiële twijfel, bij ziekte of ongeluk, net zoals in de traditionele bedevaartplaatsen van de wereldgodsdiensten.

Opmerkelijk aan de casus Fortuyn is -in tegenstelling tot andere geheiligde personen- het schrille contrast tussen zijn persoon en zijn aanhang. Zijn leefstijl was op zich namelijk weinig exemplarisch. Voor al dan niet kerkelijke heiligen geldt over het algemeen dat de vereerders zich in een aantal opzichten kunnen identificeren met de persoon of zijn levenswijze. Weliswaar had Diana als prinses iets onbereikbaars, niettemin is ze voor 'gewone' mensen als persoon een voorbeeld. Bij Fortuyn kan er haast geen groter contrast zijn: een flamboyante intellectueel, een narcistische nicht, een soms poenerige nouveau riche en een experimenterende gay die van exhibitionistische trekken niet wars was. Hoe valt dat te rijmen met een aanhang die weliswaar breed is, maar veelal te vinden in milieus die zelf weinig met een dergelijke levensstijl op hebben?

Waarschijnlijk was juist de combinatie van het 'exotische', het charisma én zijn simpele boodschap de sleutel die hem tot een uitverkorene maakte. In die context is de afgelopen maanden regelmatig het woord 'messias' gevallen. Zelden heeft een Nederlander in zo'n kort tijdsbestek een zo grote aanhang en invloed gekregen.

Een deel van de verklaring ligt in de veranderde wereld. De traditionele paradigma's en wereldbeelden van de gemiddelde burger zijn in de afgelopen decennia op hun kop gezet. Door ingrijpende veranderingen -zoals globalisering, multiculturaliteit, onveiligheid- is het voor veel mensen moeilijk geworden hun identiteit en positie in de samenleving te bepalen. De ontkerkelijking en de individualisering maken dat nog lastiger. Tegelijkertijd zijn politiek en bestuur steeds verder van de burgers en hun dagelijkse problemen af komen te staan. De charismatische Fortuyn met zijn helder geformuleerde boodschappen en oplossingen vond aldus een uiterst vruchtbare bodem en kon velen direct van zijn ideeen overtuigen. Hij appelleerde aan de dagelijkse sores en daarmee evenzeer aan de existentiële problemen van grote groepen in de Nederlandse samenleving. Min of meer onbedoeld wist hij zich daarmee in het braakliggende terrein van religie en zingeving als heils profeet voor de postmoderne samenleving een plaats te verwerven. Hij werd de leidsman die perspectief en zekerheid moest bieden waar de gevestigde orde dat niet kon of wilde.

Het was een missie (of 'roeping') die hij zichzelf had opgelegd. Sterker nog, eens vertelde hij -al of niet ironisch- dat hij in feite een instrument was in de handen van God, een God die met hem en de wereld een plan had. Daarmee gaf hij zichzelf de legitimatie voor een messiaanse rol. Daarbij paste ook dat hij steeds vaker sprak over het 'kruis' dat hij had te dragen: de bedreigingen, de demonisering, de eenzaamheid, de zware taken. De benadrukking van dit lijden en de mededeling dat men hem niet van zijn 'opgedragen' taak zou kunnen weerhouden, riepen a priori al het beeld op van een martelaar. De laatste maanden van zijn leven waren in dat opzicht een finale zoals die ook in christelijke heiligenlevens is terug te vinden.

De collectieve emotie, het nationale rouwen om Fortuyns dood heeft duidelijk gemaakt dat hij niet alleen bij zijn directe aanhangers een snaar heeft geraakt. Hij heeft de verstikking van politieke correctheid die Nederland de afgelopen jaren in haar greep had, weten te doorbreken. Die eer wordt hem nu door vrijwel iedereen gegeven. Maar karakteristiek voor de verering van personen of heiligen is dat men hem niet alleen eer betoont, maar ook aanroept als voorspreker of bemiddelaar teneinde steun te bieden in fundamentele zaken die het persoonlijk leven raken en waar geen oplossingen voor zijn. Die functie vervulde Fortuyn met zijn heilsboodschappen al bij leven. Maar wie de rouwbrieven bij de verschillende herdenkingsplaatsen heeft gelezen -een bloemlezing gaat in druk verschijnen- bemerkt dat de heilsprofeet Fortuyn nog steeds die rol vervult. Hij wordt gevraagd troost te brengen, steun of hulp te bieden, kracht te geven of als spirituele gids te fungeren.

Het is niet waarschijnlijk dat de heiligverklaring bij acclamatie ook een zekere duurzaamheid zal hebben. Ongetwijfeld zal op een gegeven moment ook een deconstructie van de moderne heilige door de media en zijn volgelingen of vereerders volgen, al was het maar door het tijdsverloop of mogelijke politieke debacles. De psychosociale invloed en religieuze betekenis die Fortuyn nu heeft, hangt namelijk samen met de specifieke problemen en omstandigheden van dit tijdsgewricht. Daarin verschilt hij niet met katholieke heiligen die eveneens een tijdelijke functie of verering hebben gekend. De religieuze dimensie zal in de toekomst steeds verder verlopen, waardoor de herdenkingsmonumenten geen bedevaartplaatsen in traditionele zin meer zullen zijn. Dat was wel het geval in de emotionele en ritenrijke periode na zijn dood, maar ik verwacht niet dat ze ook op langere termijn de verwachtingsvolle heilige plaatsen zullen zijn die een Nederlander voor zijn persoonlijk heil en genezing zal bezoeken. In dat opzicht is Fortuyn met zijn cultus ook een kind, idool of heilige van zijn tijd: intens maar met een korte omloopsnelheid.

Deel dit artikel