Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De tijd is rijp voor de filosofie van het egoïsme van Ayn Rand

Home

Wilfred van de Poll

Beeld van Atlas in het Koninklijk Paleis op de Dam © ANP

In de Verenigde Staten is het, na de Bijbel, het populairste boek ooit: 'Atlas Shrugged', de lijvige roman uit 1957 van de Russisch-Amerikaanse filosofe Ayn Rand (1905-1982). Miljoenen exemplaren werden ervan verkocht. En met de opkomst van de Tea Party is Rand populairder dan ooit in Amerika. Zo noemt de katholieke Paul Ryan, Romney's running mate, haar als zijn grote inspirator. Wat eigenlijk vreemd is, want Rand wond geen doekjes om haar atheïsme en had ook al geen problemen met abortus en homoseksualiteit.

Wat dat betreft past Rand beter bij het seculiere Nederland, zou je denken. Toch kon Rand aan deze zijde van de Atlantische plas lange tijd enkel op lauwe en schampere reacties rekenen. Daar lijkt verandering in te komen. Weliswaar moest er meer dan een halve eeuw overheen gaan voor 'Atlas Shrugged' überhaupt in het Nederlands werd vertaald, maar deze week verschijnt dan toch eindelijk een volwassen, goed verzorgde editie, bij uitgeverij Luitingh-Sijthoff: 'De kracht van Atlantis'. Is Rand, dertig jaar na haar dood, alsnog bezig door te breken in Nederland?

Tot nu toe moesten lezers die het Engels niet machtig waren het stellen met een amateurvertaling uit 2005, 'Atlas in Staking', uitgegeven in eigen beheer en twee jaar later herdrukt door een marginale christelijke uitgeverij, Johannes Multimedia. "Nee, Nederlandse uitgevers zaten er niet om te springen", zegt Geneviève Waldmann van uitgeverij Luitingh-Sijthoff. "Het is een controversieel boek, 1500 pagina's dik. Zo'n pil laten vertalen kost wat. Wie het boek wilde lezen, zo redeneerden uitgevers, die las het wel in het Engels."

Houterige vertaling
Waarom waagt Luitingh-Sijthoff zich er nu toch aan? "De tijd is er rijp voor. Toen we vorig jaar een goedkope editie van 'De eeuwige bron' (de vertaling van Rands roman 'The Fountainhead' uit 1943) uitbrachten, liep de verkoop zo ontzettend goed, dat we dachten: er is een markt voor Rand. En er was al een vertaling van 'Atlas Shrugged'. Omdat die wel erg houterig was, hebben twee neerlandici die tekst grondig herzien."

Het boek verschijnt in een oplage van vijfduizend. Dat is voor Luitingh-Sijthoff aan de voorzichtige kant. De uitgeverij brengt veel chicklits en thrillers op de markt, van auteurs als Jill Mansell, John Le Carré en Dan Brown. "Dan gaat het soms om een eerste oplage van 75.000," aldus Waldmann. "Dit boek van Rand is natuurlijk een hele opgave om te lezen. Het is ook veel minder toegankelijk dan 'De eeuwige bron'."

Egoïsme als deugd
De Russische emigrée Ayn Rand stond een laissez-faire kapitalisme voor, waarin iedereen handelt op basis van rationeel eigenbelang. Egoïsme gold in haar filosofie, die ze 'objectivisme' noemde, als een deugd. Om haar ideeën over te brengen schreef Rand meeslepende romans, waarvan 'The Fountainhead' en 'Atlas Shrugged' de bekendste zijn. Rands helden zijn steevast krachtige individuen vol scheppingsdrang - 'Atlassen' - die nieuwe technologieën bedenken, veel geld willen verdienen en voortdurend heel deugdzaam enkel aan zichzelf denken. Tegenover hen staan passieve slapjanussen die parasiteren op de productiviteit van de helden. Grijstinten zijn er niet. Dat moge de romans eendimensionaal maken, effectief zijn ze wel, de boodschap wordt er bij de lezer goed ingeramd.

In 'Atlas Shrugged' heet de held John Galt. Het boek schetst een apocalyptisch beeld van een Amerika in verval, aangevreten door Europees socialisme, niets functioneert meer, heel New York brokkelt af. De scheppende individuen, zoals de geniale staalmagnaat Hank Rearden en Dagny Taggart, de wilskrachtige vicepresidente van spoorwegbedrijf Taggart Transcontinental, trekken zich terug uit de samenleving, naar een geheim Atlantis, waar de messiasfiguur Galt een nieuwe wereld schept, gebaseerd op egoïsme en een onbeteugelde vrije markt. Aan het eind van het boek spreekt Galt de Amerikaanse samenleving, op het punt van totale desintegratie, via de radio toe. De hoogdravende toespraak duurt een slordige 75 pagina's lang en is in feite een samenvatting van Rands hele filosofische systeem, culminerend in de zin: "Ik zweer - bij mijn leven en mijn liefde daarvoor - dat ik nooit zal leven voor een ander mens, noch een ander mens zal vragen voor mij te leven".

Grote geest
Luitingh-Sijthoff komt op het juiste moment met de nieuwe vertaling, aldus filosoof Hans Achterhuis. "De aandacht voor Rand groeit geweldig. Je komt haar naam overal tegen, de kranten besteden er meer aandacht aan. In NRC Handelsblad verschenen het afgelopen jaar bijvoorbeeld een aantal interviews met bekende Nederlanders die 'De eeuwige bron' als hun favoriete boek noemden. En in het voorwoord van het boek 'Bemind maar onbekend: de politieke filosofie van het liberalisme' van Edwin van de Haar prees Mark Rutte Rand vorig jaar aan als een 'grote geest' van het liberalisme. Tien jaar geleden was dit alles nog ondenkbaar geweest."

In 2010 schreef Achterhuis het boek 'De utopie van de vrije markt', waarin Rand de grote kop-van-jut was, samen met haar leerling Alan Greenspan, de latere voorman van de federale Amerikaanse bank. "De nieuwe aandacht voor Rand heb ik misschien zelf voor een deel veroorzaakt", aldus Achterhuis. "Zo werd er afgelopen jaar een toneelstuk over Rand en Greenspan opgevoerd, Superkapitalisten. De makers, Eva Marie de Waal en Sieger Sloot, hadden zich door mijn boek laten inspireren, vertelden ze mij. Ook komend jaar gaan ze door het land toeren."

In de marge
Toch blijft het, ondanks die groei in aandacht, bij gerommel in de marge met Rand in Nederland. Zo kwam de Libertarische Partij, die Rands gedachtegoed politiek uitdraagt, dit jaar amper uit boven de vierduizend stemmen. Hoe komt dat? Waarom vindt Rand in Amerika zoveel weerklank en in Nederland niet?

Daar heeft historica Floor Rusman wel een antwoord op. Zij studeerde eerder dit jaar aan de Universiteit van Amsterdam af op de vraag hoe het kan dat de atheïstische outsider Rand toch zo populair werd in de VS. Haar conclusie: Rand appelleert aan diepgewortelde Amerikaanse sentimenten. "Ze speelt in op het 'exceptionalisme' - het idee dat Amerika door haar unieke geschiedenis een fundamenteel ander karakter heeft dan de rest van de wereld."

Voor Rand, komend uit het communistische Rusland, was Amerika het laatste bastion van de vrijheid, waar ondernemerszin, individueel geluk en technologische vooruitgang floreren. "In elk boek zong ze de lof van Amerika als het meest vrije land ter wereld - sterker nog: het enige land waar mensen ooit echte vrijheid hadden gekend", aldus Rusman. "Maar ze waarschuwde ook voor de teloorgang van deze unieke en superieure positie. Ook al beschreef ze zichzelf als radicaal, ze was eerder reactionair: ze wilde terug naar de basis, de ideologische uitgangspunten van de Amerikaanse Revolutie zoals zij die interpreteerde."

In tijden van een crisis spreekt zo'n verhaal de Amerikanen aan, denkt Rusman. "In Rand vinden Amerikanen iemand die hun superioriteit bezingt in plaats van relativeert. Het gaat niet zozeer om de praktische invulling van haar verhaal, maar om de symbolische waarde ervan."

Recht van de sterksten
Geen wonder dus, meent Amerika-kenner Jan Donkers, dat Rand geen Europese snaren raakte. "Amerika is een darwinistische samenleving, gebouwd door mensen die uit waren op een beter bestaan. Slechts de sterksten overleefden. Het is een teken aan de wand dat Rand in Nederland nu zoveel meer aandacht krijgt. Het wijst er misschien op dat Nederland harder en individualistischer wordt."

Was dat maar waar, verzucht Nick Vollebergh. De 26-jarige rechtenstudent uit Groningen richtte deze maand een Libertarische jongerenclub op: Liberaal Jongeren Platform (LIJP). "Het socialisme heeft hier veel meer wortel geschoten dan in Amerika", zegt hij. "Dat haal je er niet zomaar meer uit."

Ayn Rand, De kracht van Atlantis. Uitgerij Luitingh-Sijthoff, Amsterdam. 1440 blz., prijs: € 29,95. Donderdag is de presentatie van het boek. Rasa, Pauwstraat 13a, Utrecht. 20u, www.rasa.nl.

Deel dit artikel