Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

De slang in het paradijs werd een kater in de kelder

home

Ton Crijnen

Precies een week geleden, maar dan 75 jaar terug, gebeurde het. En het doorgaans zo bezadigde vaderland was in rep en roer. Met name de liberale pers schreef zich de vingers blauw over wat al snel de zaak-Geelkerken heette. En dat terwijl het om een typisch religieuze zaak ging: had de slang in Genesis nu wel of niet gesproken? Buiten onze grenzen trok de kwestie eveneens de aandacht: 'Did the snake really speak?' (Times). Vandaag houdt men er in Kampen een grote conferentie over.

Zelfs nu laat de prangende vraag 'of de slang echt heeft gesproken' soms nog een belletje rinkelen. Al wordt het geluid elk jaar zachter. Hoewel... Toen in september 1996 J. Maris, hoogleraar aan de christelijke gereformeerde Theologische universiteit Apeldoorn, het waagde de zaak voorzichtig wat te nuanceren viel men in gereformeerd-vrijgemaakte kring over hem heen, als was 'Assen 1926' een dag geleden.

Buiten de kring van de 'ware gereformeerden' doet men de kwestie, voor zover men er al weet van heeft, af als schoolvoorbeeld van religieus fundamentalisme en kerkelijke geborneerdheid. In dat kader bezien lijkt de zaak simpel: een 'verlichte' dominee, lid van de Gereformeerde Kerken in Nederland, weigert te erkennen dat de slang in Genesis 3 echt tot Eva heeft gesproken. Gevolg: hij wordt afgezet.

Wie echter de gortdroge, van elk gevoel voor relativering gespeende, classis- en synoderapporten doorleest -je ziet de auteurs, hoekige heren met bolhoed op en lange zwarte jassen aan, zo voor je- plus de verweerschriften van de aangeklaagde voorganger, merkt dat het een stuk ingewikkelder lag.

De bewuste predikant, Johannes Geelkerken (1879-1960), was geen nieuwlichter. Hij had minder problemen met die pratende slang dan vaak is gesuggereerd. Dat blijkt uit zijn woorden tot de synode: ,,Persoonlijk (heb ik) geen bepaalde exegese betreffende bedoelde punten (de sprekende slang, cr), en evenmin op zichzelf enig geloofsbezwaar tegen de onder ons bestaande traditionele uitleg.''

Waar het hem om ging was dat een gereformeerde kerkvergadering niet het recht had de gelovigen één bepaalde uitleg van de Schrift dwingend op te leggen. Dat vond Geelkerken onprotestants. Hij eiste ruimte voor hen die niet in een echte slang konden geloven. De synode op haar beurt besefte dat hiermee onherroepelijk de weg naar liberaliteit, zeg maar naar Kuitert en Den Heyer, zou worden ingeslagen.

De affaire betrof echter meer personen dan Geelkerken alleen. Ze ging in feite over de vraag wie het binnen de Gereformeerde Kerken voor het zeggen had: de behoudenden die zich op het oude gedachtegoed van Abraham Kuyper beriepen, of de 'vernieuwers' die beseften dat met Wereldoorlog I de tijden definitief waren veranderd.

Het begon allemaal op 26 maart 1924. Toen klaagde procuratiehouder H. Marinus, lid van de Schinkelkerk in Amsterdam-Zuid (Overtoom), waar het al eerder gerommeld had, Geelkerken aan bij de kerkenraad. Dominee zou in een preek de indruk hebben gewekt dat de sprekende slang in het eerste bijbelboek slechts als allegorie van de zondeval moest worden opgevat. En dat stond, aldus klager, haaks op het gereformeerd belijden.

Toen de kerkenraad zijn klacht afwees omdat Geelkerken ontkende dat hij de zondeval niet als echt gebeurd had voorgesteld, zocht Marinus het hogerop: bij de classis Amsterdam. Deze vond de klacht gegrond en legde haar in oktober 1925 voor aan de particuliere synode van Noord-Holland.

Die riep voor 26 januari 1926 een generale, landelijke synode bijeen. Na wekenlang overleg kreeg Geelkerken van het synodebestuur te verstaan dat hij openlijk moest erkennen dat de sprekende slang in het paradijs een 'zintuiglijk waarneembare werkelijkheid' was geweest. Hij weigerde en werd op 12 maart als predikant geschorst. Toen hij twee dagen later toch voorging een dienst in de bomvolle Amsterdamse Parkkerk zat ook politie, voor het geval dat- volgde afzetting.

Geelkerken verliet, samen met 27 collega's en 55000 gelovigen, de gereformeerde moederkerk en richtte de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband op die in 1946 opgingen in de Nederlandse Hervormde Kerk. Door Geelkerken te 'tuchtigen' had de synode, om theoloog H.N. Ridderbos te citeren, 'de kat in de kelder gemetseld'. Decennialang was kritisch bijbelonderzoek in gereformeerde kring taboe. Pas in 1967 slikte de synode haar eerdere uitspraak in. En nog steeds, aldus historicus G. Harinck tegenover het ANP, zijn gereformeerden door deze kwestie als de dood voor kerkscheuringen.

De kwestie was bijna vanaf het begin een publieke zaak. Tot ergernis van het kerkelijk establishment dat de affaire binnenskamers wilde houden. De eigen bladen, ARP-krant De Standaard voorop, had men in de hand, de liberale niet. En dat prikte.

Al op de classisvergadering van 23 juni 1925 werd er geklaagd over ,,meedelingen die telkens in Het Handelsblad voorkomen omtrent hetgeen ter Classicale vergadering is behandeld''. Men vond dit ,,een schending van den goeden trouw''. En op 8 juli liet de classis weten dat de 'neutrale', lees: liberale, pers de zaak had gebracht ,,voor een vierschaar die tot oordelen onbevoegd en onbekwaam is''.

Geelkerken dacht hier anders over. Hij liet in een brochure weten dat ,,de tijd onherroepelijk voorbij (is) dat kerkelijke processen zich verborgen afspeelden in de besloten duisternis van geheimzinnige, onderaardse gewelven.'' Dat nam de Amsterdamse adocaat mr. A.C. van Proosdij ter harte. Hij verdedigde de predikant in De Telegraaf.

In zijn eigen blad, Woord en Geest, ging Geelkerken, een ongemakkelijk heerschap, ook in de aanval. Geert Mak schrijft in 'De eeuw van mijn vader': ,,Alles is vervat in keurige taal, maar daaronder voel je een onderwereld van machtsbelustheid, kippedrift, gelijkhebberij en razende woede.''

Naarmate de affaire verder escaleerde, en vooral nadat de generale synode er zich mee bezig was gaan houden, berichtten de neutrale kranten dagelijks over de zaak, in nieuwsberichten en analyses. Daarnaast waren er ingezonden brieven en stukken. Zo kreeg de voormalige VU-hoogleraar F.J.J. Buytendijk, alweer in De Telegraaf, twee hele pagina's om al zijn bezwaren tegen de synode te verwoorden.

Waarom besteedden de liberale bladen aandacht aan een zaak die zich buiten hun zuil afspeelde? Dat was ongebruikelijk. Historicus Wim Berkelaar, spreker op het vandaag te houden Geelkerken-congres in de Broederkerk van Kampen, legt uit: ,,Er was natuurlijk het element van sensatie; het gebeurde niet elke dag dat een dominee voor de synode werd gedaagd. Maar voorop stond dat men de vrijheid van meningsuiting bedreigd zag. In liberale ogen een doodzonde.''

Maar waarom dan zovéél aandacht? Berkelaar: ,,Al heb ik er geen concrete bewijzen voor -lezersonderzoeken hield men toen nog niet- toch lijkt me de voornaamste verklaring te zijn dat onder de lezers van alle drie de liberale bladen zich nogal wat protestanten bevonden. Het is bekend dat veel katholieken in die tijd niet de eigen pers maar neutrale kranten lazen. Onder niet-orthodoxe protestanten kan dat heel goed ook het geval zijn geweest.''

Berkelaar is ondermeer ex-medewerker van het Historisch Documentatiecentrum van het Nederlandse protestantisme. Samen met het Archief- en documentatiecentrum van de Gereformeerde Kerken organiseert dat de Geelkerken-conferentie. Ten behoeve daarvan bekeek Berkelaar de manier waarop liberale pers en vrijdenkers de zaak versloegen. Zijn conclusie: ,,De NRC kwam vaak met inside-informatie, tot ongenoegen van de synode. De berichtgeving van De Telegraaf was degelijk, maar volgend. Het Handelsblad hing daar tussenin. Alle drie sympathiseerden met de aangeklaagde predikant. Overigens behandelde men de zaak op een heel redelijke manier.''

Berkelaar: ,,Bij De Vrijdenker, het orgaan van vrijdenkersorganisatie De Dageraad, overheerste leedvermaak: we hebben altijd al gezegd dat die Bijbel onzin is. Dit uitte zich onder meer in spotdichten tegen de synode. De sympathie voor Geelkerken mengde zich echter met ergernis, omdat hij orthodoxer bleek dan men had gedacht.''

De liberale kranten lieten vooral de achterban van Geelkerken aan het woord. Dat deed zijn zaak bij de synode bepaald geen goed. Die had, net als eerst de Amsterdamse classis, de pest aan de liberale pers. Ze werd zoveel mogelijk op afstand gehouden, terwijl journalisten van de eigen zuil de tijd mochten doden in de consistoriekamer van de Zuidersingelkerk te Assen waar de synode zitting hield.

Veel wijzer werd men daar niet. Ben van Kaam, oud-Trouwredacteur, citeert, in een bijdrage aan 'Luizen in de pels, 100 jaar journalistiek in Nederland' (1984), W.C.F. Scheps, in 1926 verbonden aan Kerknieuws. Die vertelde dat wanneer het toiletbezoek van de heren synodeleden afnam, dit voor hem en zijn gereformeerde collega's een teken was dat men een nieuwe stap beraamde. Dan viel er weer een, doorgaans nietszeggend communiqué te verwachten.

Toch lekte er ook wel eens wat zinnigs uit. Zo vernam dezelfde Scheps in de wandelgangen wat bij de synodeleden de doorslag had gegeven om Geelkerken te schorsen: de klacht van een Amsterdamse slager dat zijn huisvaderlijk gezag door Geelkerkens optreden was ondermijnd.

Wat de liberale pers betreft, die maakte het in de ogen van de synode helemaal bont toen het Algemeen Handelsblad op 27 januari 1926 suggereerde dat het onverwachte overlijden -een beroerte- van synodevoorzitter J.C. de Moor (47 jaar) op de avond van de eerste synodedag te wijten was aan de heftige discussies ter vergadering.

Berkelaar: ,,De generale synode was razend en stuurde een bezwaarschrift aan de hoofdredactie. Die liet de volgende dag het bericht rectificeren.'' Daarna werd de pers verder aan banden gelegd. Niemand mocht meer berichten over wat zich ,,onder het zegel der geheimhouding'' afspeelde, ,,ook niet het meest onschuldige''.

De liberale kranten hekelden de volgzaamheid van de gereformeerde pers. Van Kaam geeft van die slaafsheid een treffend voorbeeld. Op de ochtend van de dag waarop de synode Geelkerken zou schorsen bood het verzamelde protestants journaille synodepraeses K. Fernhout een bloemstukje aan ter gelegenheid van zijn verjaardag.

De gereformeerde bladen, signaleert Berkelaar, keerden zich relatief minder tegen Geelkerken dan tegen de liberale pers. Die laatste diende zich volgens hen niet met 'hun' zaak te bemoeien.

Aan het slot van de synode bedankte de voorzitter de pers, de 'eigen' pers wel te verstaan. In tegenstelling tot ,,de Pers buiten onzen kerkmuur; de onbeschaamde Pers, die door alle staketselen heen trachtte te dringen'', had de christelijke pers op de synode, ,,ons krachtig gesteund en niet weinig gediend door te helpen verzekeren de vrucht van onzen arbeid, in bescheiden publicatie van wat haar ter publicatie werd meegedeeld.''

Hoe keek de 'neutrale' pers tegen de schorsing aan? Berkelaar: ,,Als iets dat het voorstellingsvermogen te boven ging. Bij het begin van de generale synode had De Telegraaf aller mening verwoord door te schrijven dat het wel met een sisser zou aflopen. De liberale kranten konden zich niet voorstellen dat een reformatorische kerk het 'roomse machtswoord' -het begrip valt letterlijk- zou uitspreken om een predikant de mond te snoeren.''

,,Toen dat dan toch gebeurde en de betrokkene zelfs werd afgezet, riep de 'neutrale' pers Geelkerken uit tot martelaar van de vrijheid van meningsuiting en voorspelde ze het einde van de Gereformeerde Kerken. Want men voorzag een kerkscheuring. Die kwam er inderdaad, maar lang niet zo breed als men had verwacht.''

Daarvoor moest men nog achttien jaar wachten, tot de Vrijmaking in 1944, maar dat is een heel ander verhaal.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.