Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Russen komen, Polen en Balten vinden ons naïef

Home

Ekke Overbeek

De Russische president Poetin afgebeeld als Hitler tijdens protesten in Brussel tegen de Russische annexatie van de (Oekraïense) Krim. © afp
Essay

West-Europa durft de confrontatie met Poetin niet aan. Polen en Balten worden wanhopig van die 'dove, naïeve pacifisten', schrijft Ekke Overbeek.

Polen en Balten vinden ons naïef. De rest van Europa wil nog altijd niet zien waar zij al jaren voor waarschuwen: een agressief Rusland dat zijn invloed in Europa steeds verder uitbreidt. In tegenstelling tot West-Europa weten deze landen wat het betekent om onder de knoet van Moskou te leven. Hierdoor zijn ze soms wat emotioneel, maar ze hebben de laatste jaren wel steeds gelijk gekregen. Ze pikten veel eerder dan wij de verontrustende signalen uit het Oosten op. Het is tijd om onze oostelijke bondgenoten serieus te nemen, want als ze het opnieuw bij het rechte eind hebben, doet het Westen er verstandig aan te handelen volgens het klassieke motto: 'wie naar vrede verlangt, moet zich voorbereiden op oorlog'.

Dat het Westen zat te slapen, toen de Russische president Poetin op de Navo-top in Boekarest verkondigde dat Oekraïne 'geen land' is. Voor de Polen was dat heldere taal: "Poetin dreigt met het laten uiteenvallen van Oekraïne", verklaarde de toenmalige Poolse minister van buitenlandse zaken, Bogdan Klich, na terugkomst in Warschau. Wij spreken april 2008.

Een paar maanden later rolden de Russische tanks Georgië binnen. Twee delen van dat land werden de facto geannexeerd onder het mom van bescherming van de lokale bevolking. De Krim hing eenzelfde scenario boven het hoofd, daarover had Poetin al toen in Boekarest geen twijfel laten bestaan: in Oekraïne "zijn delen waar alleen maar Russen wonen, bijvoorbeeld op de Krim. Wie kan beweren dat wij daar geen belangen hebben?"

'Geen partij'
Toch was het Westen volkomen verrast toen op de Krim 'groene mannetjes' opdoken om die belangen te verdedigen. Intussen vechten Russische militairen op het vasteland van Oekraïne. Poetin verkondigt naar vrede te streven en geen partij te zijn in het conflict. Duitsland en Frankrijk spelen, alle sancties ten spijt, dit spel mee door in Minsk akkoorden te sluiten, akkoorden waarmee Poetin de status-quo van zijn veroveringen stukje bij beetje vastlegt.

Dit roept herinneringen op aan de jaren dertig, toen men appeasement uitprobeerde op Hitler: steeds maar weer concessies doen aan een bluffende dictator om de lieve vrede te bewaren. "We moeten onszelf en Europa herinneren aan de logica van Hitlers agressie en de daaropvolgende politiek van Stalin", herhaalde de Poolse oud-dissident Adam Michnik onlangs in een tv-interview. Toen Hillary Clinton vorig jaar wees op de overeenkomsten tussen Poetins buitenlandse politiek en die van Hitler, noemde onze premier Rutte die vergelijking 'onverstandig'.

Lees verder na de advertentie
Dat het Westen zat te slapen, toen de Russische president Poetin op de Navo-top in Boekarest verkondigde dat Oekraïne 'geen land' is

Muurschildering in de Poolse hoofdstad Warschau. 'In West-Europa wordt de angst voor Rusland niet serieus genomen.' © Ekke Overbeek

Dat was kort nadat Poetin zich de Krim had toegeëigend. Uit die tijd dateert ook de discussie in de krant Gazeta Wyborcza tussen de 'onverstandige' Adam Michnik en Bernard Kouchner, oprichter van Artsen zonder Grenzen en oud-minister van gezondheidszorg van Frankrijk. "Ik kreeg een nachtmerrie-achtig déjà vu. Die taal (van Poetin, red.) vol leugens en manipulatie herken ik", schreef de Pool die jarenlang in communistische gevangenissen zat. "Poetins regime voelt zich volkomen straffeloos en gaat doen wat het wil. De Krim is pas de eerste stap in zijn droom van macht." De Fransman vond dat veel te ferme taal. "Ik begrijp Adam wel, maar we weten heel goed dat een hardere opstelling tot een oorlog kan leiden."

Die hardere opstelling kwam er niet, die oorlog wel. De 'onverstandige' Polen en Balten geloven niet dat Poetin zich tot Oekraïne beperkt, als hem niet met harde(re) sancties en militaire afschrikking een halt wordt toegeroepen. Ze hebben lang genoeg onder Moskouse regimes geleefd om te begrijpen dat in Oekraïne twee werelden botsen. "Wij verschillen van jullie in de manier waarop wij over mensen denken", zei Antanas Valionis, oud-minister van buitenlandse zaken van Litouwen al in 2008, nog voor de oorlogen in Georgië en Oekraïne, tijdens een discussie met Russische intellectuelen in Warschau. "Wij traden toe tot
de Navo en de EU om de levenskwaliteit van mensen te verbeteren. Bij jullie is alles andersom. Jullie willen ten koste van mensen een sterke staat creëren."

Geopolitieke supermacht
Balten en Polen voelen al jaren dat hun verworvenheden van de afgelopen 25 jaar op de tocht staan. Al in januari 2008 - dus nog voor de oorlog in Georgië - concludeerde de Poolse oud-president Aleksander Kwasniewski, dat de relatie tussen Rusland en het Westen 'steeds meer op een Koude Oorlog lijkt' doordat 'Moskou streeft naar het herstel van zijn status als geopolitieke supermacht'. Afgelopen maand herhaalde hij dit voor de zoveelste keer, en voegde eraan toe: "De Baltische staten hebben alle reden om te vrezen dat het scenario van hybride oorlogvoering (zie de 'groene mannetjes' in Oekraïne red.) bij hen kan worden herhaald."

Maar in West-Europa wordt deze angst niet serieus genomen, getuige de reactie van de Navo op de troebelen in Oekraïne. Na lang aandringen werd een Europese flitsmacht opgericht die eventuele groene mannetjes moet bestrijden, maar die in Den Haag prompt 'geruststellingspakket' werd gedoopt. Het woord alleen al klinkt allesbehalve geruststellend.

De 'on­ver­stan­di­ge' Polen en Balten geloven niet dat Poetin zich tot Oekraïne beperkt

Demonstratie in Warschau, Polen. © epa

"Als het al zo moeilijk is om de eenheid binnen de Europese Unie te bewaren wanneer er voorstellen op tafel liggen voor sancties tegen Rusland, wat gebeurt er dan als Letland, of Estland hun bondgenoten vragen om militaire hulp?", vroeg de Poolse commentator Bartosz Wielinski zich af. "Is Europa bereid te sterven voor een of ander Narva?" (Russischtalige stad in het oosten van Estland, red.)

De oostelijke Navo-lidstaten voelen zich niet serieus genomen. Het kostte ze jaren om hun partners zo ver te krijgen een verdedigingsplan voor de oostflank op te stellen. Van permanente bases in het Oosten kan nog altijd geen sprake zijn want, zo luidt de redenering, dat hebben we voor de uitbreiding van de Navo toegezegd aan Rusland in een 'herenakkoord' uit 1997. Wat de heren uit Moskou uitspoken in Oekraïne is genoegzaam bekend, maar permanente Navo-eenheden in het Oosten blijven niettemin taboe, om toch vooral escalatie te voorkomen.

Tactische kernwapens
Intussen blijft de toestand escaleren, niet alleen in Oekraïne. Russische vliegtuigen voeren regelmatig schijnaanvallen uit op het Navo-luchtruim. Rusland heeft een conventionele overmacht in de regio en kondigde herhaaldelijk aan Iskander-raketten in Kaliningrad te plaatsen, een paar minuten raketvliegen van Warschau. In zijn vorig jaar aangescherpte oorlogsdoctrine behoudt het Kremlin zich het recht voor om tactische kernwapens te gebruiken in een conventioneel conflict. En voor de volledigheid: vorige week schortte Moskou zijn deelname aan het CFE-verdrag voor de reductie van conventionele wapens in Europa op.

In West-Europa blijven velen niettemin geloven dat het allemaal zo'n vaart niet zal lopen. "Rusland is zwak. Het is in geen enkel opzicht een grootmacht", aldus de Britse militair historicus Lawrence Freedman. Navo-baas Anders Fogh Rasmussen kwam in 2009 - dus na de oorlog in Georgië - in Litouwen vertellen dat Rusland geen bedreiging is: "Ik begrijp de zorgen van de Baltische landen goed, maar ik denk dat het beter is voor de veiligheid van Europa als we de spanningen doen afnemen en de relatie [met Rusland red.] verder verbeteren."

Wat de heren uit Moskou uitspoken in Oekraïne is genoegzaam bekend, maar permanente Navo-eenheden in het Oosten blijven niettemin taboe

Ook Barack Obama benadrukte tijdens zijn bezoek aan Nederland vorig jaar - drie dagen na de annexatie van de Krim - de beperktheid van de Russische dreiging: "Rusland is een regionale macht, die sommige van zijn buurlanden bedreigt, niet omdat het sterk is, maar uit zwakte."

Talinn en Riga
Maar juist die zwakte is gevaarlijk. Poetin zal niet de eerste autocraat zijn die de aandacht van binnenlandse problemen probeert af te leiden met buitenlandse avonturen.

Zijn populariteit steeg tot ongekende hoogte na de annexatie van de Krim. Met een in Oekraïne toegepaste hybride oorlogvoering riskeert hij geen nucleair antwoord van het Westen. Stuur wat 'groene mannetjes' naar het Russischtalige oosten van Estland of Letland en kijk of die flitsmacht van Navo echt zo flitsend is. Is de reactie zwak, bijvoorbeeld doordat eerst -tig parlementen moeten instemmen, of blijft hij helemaal uit, dan ligt de Navo op haar gat.

De Pools-Amerikaanse politiek analist Zbigniew Brzezinski waarschuwde dit jaar nogmaals: "Poetin kan binnen een dag Riga en Tallinn innemen. Wij zullen dan roepen dat dat verschrikkelijk en shockerend is, maar we kunnen niets doen zonder het risico te lopen een nucleaire oorlog te ontketenen."

De boodschap uit Warschau is helder: geen appeasement, maar containment. Het Westen moet spierballen laten zien, want dat is de enige taal die men hier in het Oosten verstaat. Maar Europa spreekt deze taal niet meer. Europa wil maar niet begrijpen dat Poetin niet meer de CEO van de BV Rusland is, waarmee wij zaken doen tot wederzijds gewin, maar een cynische machtspoliticus die de vrede in Europa bedreigt. "Premier Rutte is doodsbang de confrontatie met Poetin aan te gaan", constateerde Gary Kasparov, een politieke tegenstander van Poetin, vorige maand in NRC Handelsblad toen hij sprak over de manier waarop Nederland omgaat met de MH17-ramp.

Bang
Even los van de strategie die Den Haag toepast in deze kwestie, legde de Rus de vinger op een zere plek. Europa is een bang continent. Bang voor verslechterende levensomstandigheden. Bang zijn handel met Rusland te verliezen. Als roofdieren ruiken de oud-KGB'ers in het Kremlin deze angst en daarmee hun kans om de 'grootste geopolitieke catastrofe van de 20ste eeuw' - zoals Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ooit noemde - ongedaan te maken.

Poetins populariteit steeg tot ongekende hoogte na de annexatie van de Krim

Demostratie in Vilnius, Litouwen. © ap

En bloc mag het Westen economisch en militair superieur zijn, zonder die eenheid is Europa een samenraapsel van landen en landjes, waarop Moskou zijn verdeel- en heerspolitiek kan toepassen. Vandaar dat Poetin probeert EU en Navo te ondermijnen en een wig te drijven tussen Europa en Amerika, en tussen West- en Oost-Europa. Dat eerste gebeurt door pacifistische en anti-Amerikaanse gevoelens aan te wakkeren op een continent dat voor zijn defensie afhankelijk is van de VS. Dat tweede door de nieuwe lidstaten van de Navo en EU voor te stellen als nationalistische, irrationele russofoben die de vrede in gevaar brengen.

De verdeeldheid in het Westen loopt nu al grotendeels volgens deze door het Kremlin gewenste lijnen. West-Europa probeert appeasement, Amerika containment. Het waren de Amerikanen die de uitbreiding van de Navo naar het oosten doordrukten en nu de geloofwaardigheid van de Navo overeindhouden. Afgelopen weekeinde hielden drieduizend Amerikaanse militairen in Estland gezamenlijke oefeningen met troepen uit de Baltische staten, met achterlating van Amerikaans materieel.

De passiviteit van Europa wordt bepleit door een groeiend leger Russland-Versteher - politici, opiniemakers en journalisten die al dan niet gefinancierd door het Kremlin Poetins daden vergoelijken.

Erkenning van annexatie
De Russland-Versteher zijn een rijk geschakeerd gezelschap. Om even bij Duitsland te blijven. Oud-kanselier Helmut Schmidt noemde de annexatie van de Krim 'begrijpelijk', en oud-SPD-leider Matthias Platzeck pleitte voor erkenning van die annexatie.

Dan is er natuurlijk nog oud-bondskanselier Gerhard Schröder, de goedbetaalde vriend van Poetin, die hard werkte aan de 'verstrengeling' van de Duitse en Russische economie, waardoor nu een koor van captains of industry, verenigd in de Ostausschuss der Deutschen Wirtschaft, consequent tegen anti-Russische sancties pleit.

De laatste jaren zijn het steeds vaker anti-EU gezinde partijen van (extreem)-rechtse signatuur, die als 'nuttige idioten' van Moskou optreden. De Poolse voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk, waarschuwde vorig jaar al voor deze 'vijfde colonne van Poetin' in Europa. Het Front National voert zijn verkiezingscampagnes met Russisch geld. Gezanten van het Kremlin zijn te gast op partijcongressen van extreem-rechts.

Brandhaarden
Bewust of niet, de PVV'ers in het Europees Parlement stemden als geen ander volgens de wensen van het Kremlin, zo liet de Zweedse journalist Patrik Oksanen in een vergelijkend onderzoek zien.

Dit is voor iedereen zichtbaar, maar nog altijd willen veel Europeanen niet inzien dat Donbass en Krim brandhaarden zijn van een oorlog die in heel Europa wordt uitgevochten. ARD-correspondente Golineh Atai, die vorige week in Duitsland tot journalist van het jaar werd uitgeroepen voor haar berichtgeving over Oekraïne, hekelde de Europese angst. Niet de angst van een oorlogscorrespondente aan het Oekraiense front, maar die bij thuiskomst in Duitsland. Alle kritische berichtgeving over Rusland kan rekenen op een stroom boze mails en aanvallen in de 'sociale' media, tot doodsbedreigingen aan toe. Atai riep haar vakgenoten op zich niet te laten intimideren: "Wees niet bang! Leg de middelen bloot waarmee deze informatie-oorlog wordt gevoerd!"

Misschien moet je, zoals Atai, afkomstig zijn uit Iran of een ander land waar vrijheid niet vanzelfsprekend is, om te begrijpen waar Europa voor staat. Een discussie over Rusland zoals die in Duitsland woedt, gaat aan Nederland voorbij. In Polen werd de Duitse discussie onmiddellijk opgepikt. "Wat gebeurt er met de Duitsers?", vroeg de Gazeta Wyborcza zich af. De krant gaf zelf het antwoord: het zijn 'dove, naïeve pacifisten'.

Ekke Overbeek (1970) is Trouw-correspondent in Centraal-Europa. Onlangs verscheen zijn boek 'Eurotopper Tusk; het nieuwe Polen in Europa'.

De verdeeldheid in het Westen loopt nu al grotendeels volgens deze door het Kremlin gewenste lijnen. West-Europa probeert appeasement, Amerika containment

Deel dit artikel

Dat het Westen zat te slapen, toen de Russische president Poetin op de Navo-top in Boekarest verkondigde dat Oekraïne 'geen land' is

De 'on­ver­stan­di­ge' Polen en Balten geloven niet dat Poetin zich tot Oekraïne beperkt

Wat de heren uit Moskou uitspoken in Oekraïne is genoegzaam bekend, maar permanente Navo-eenheden in het Oosten blijven niettemin taboe

Poetins populariteit steeg tot ongekende hoogte na de annexatie van de Krim

De verdeeldheid in het Westen loopt nu al grotendeels volgens deze door het Kremlin gewenste lijnen. West-Europa probeert appeasement, Amerika containment