De religieuze politie contra Spinoza

home

Samuel de Lange

Waarom kreeg Spinoza al een banvloek over zich uitgesproken terwijl hij zijn ketterse opvattingen nog moest opschrijven? De historicus Nadler zocht het antwoord, maar blijft steken in giswerk, vindt Samuel de Lange.

Volgens de Amerikaanse historicus Steven Nadler werd de filosoof Spinoza in 1655 getroffen door ‘de hardvochtigste banvloek ooit over een lid van de joodse gemeenschap in Amsterdam uitgesproken’. De ban stond stijf van de vervloekingen, en vanwege zijn schandelijke woorden en daden werd de filosoof geen gelegenheid tot inkeer gelaten zoals wel het geval was bij de veertig andere vervloekingen die tussen 1622 en 1683 in Amsterdam werden uitgesproken.

Maar welke woorden en daden de joodse orthodoxie hem kwalijk nam, wordt nergens vermeld. Nadler heeft zich de opdracht gesteld op die vraag een aannemelijk antwoord te vinden, niet door nieuwe archiefstudie, maar door met bekende gegevens te redeneren en te combineren.

In de geschriften van de filosoof, de ‘Politiek-theologische Verhandeling’ van 1670 en de ‘Ethica’ van 1677, stond genoeg om de gemeente een ban te ontlokken maar in 1655 was van zijn ketterse opvattingen over God nog geen letter bekend. Spinoza’s gelijkstelling van de natuur en God, ‘God oftewel de natuur’, en Spinoza’s God die geen persoonlijke en vrije God is maar een algoritme, een succesformule die scheppen moet en kan, die hele sciëntistische ketterij kende de religieuze politie in 1655 op zijn hoogst van horen zeggen. Getuigen beweren in de jaren vóór de banvloek uit Spinoza’s mond te hebben vernomen dat de Bijbel mensenwerk was, en dat er geen goddelijke voorzienigheid en geen onsterfelijkheid van de ziel was. Op basis van die getuigenissen, en speciaal op de verdenking dat Spinoza geen hiernamaals of voortbestaan van de ziel erkende, construeert Nadler de toedracht van de uitzonderlijke vervloeking.

Een groot deel van Nadlers onderzoek gaat uit naar wat de joodse Schrift en de joodse schriftgeleerden over dood en eeuwigheid, verzoening en vergelding na het leven te vertellen hebben. Dat levert weinig op, want heilige teksten en hun exegeten spreken zichzelf en elkaar vaak tegen. Of er nu wel of niet een hel of hemel is waarin de rechtvaardigen eeuwig genieten en de slechteriken eeuwig branden, blijft discutabel. Vervolgens, bij een bestudering van Spinoza’s eigen teksten ter zake, vindt de onderzoeker ook geen ondubbelzinnige ontkenning van de onsterfelijkheid.

Nadlers naspeuringen leiden tenslotte tot een vaststelling die je met een minimale kennis van Spinoza’s filosofie had kunnen doen: uit zijn premissen over God en de natuur valt af te leiden dat in zijn werk geen plaats is voor een leven na de dood. Die ongodsdienstigheid is niet het gevolg van het doordenken van de joodse filosofie zoals Nadler meent, maar van Spinoza’s contacten met Nederlandse materialisten en atheïsten. Had hij Jonathan Israels ‘Radicale verlichting’ ter harte genomen, dan had hij de omweg langs joodse geleerden niet gemaakt.

Pas aan het einde blijkt waarom (on)sterfelijkheid zo belangrijk is voor de schrijver. De Amsterdamse Joden hadden in de gouden eeuw nog familie en vrienden in Spanje die om vervolging te vermijden hun geloof moesten verloochenen. Alleen als die uitzicht hadden op vergeving na de dood was met die geloofsafval te leven, denkt Nadler. Spinoza’s ontkenning van vergeving na de dood zou woede en verdriet hebben gesticht bij de verwanten die het er beter hadden afgebracht. Dat is een aantrekkelijk uitgangspunt, waarvoor alleen geen bewijs is. Andere uitleg is mogelijk. Dat de joodse gemeente de Nederlandse calvinisten niet voor het hoofd wilde stoten door atheïsme ongestraft te laten, vermeldt Nadler alleen. Het boek is, en blijft, giswerk. Het resultaat is niet steviger dan een-stoel-op-een-tafel-op-een-bed. Dat ligt niet in de laatste plaats aan de hardnekkigheid waarmee Nadler de ‘zaak Spinoza’ tot een intern joodse affaire verklaart.

Lees verder na de advertentie
Spinoza in de achtertuin van het Spinozahuis in Rijnsburg. (Trouw)

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie