Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De PVV is geen fascistische partij

home

Het ligt voor de hand om bij de PVV aan het fascisme te denken. Maar bij een nadere analyse blijkt dat etiket onverdiend.

Wilders en zijn aanhangers op een PVV-congres. (Jorgen Caris)

Is de PVV niet gewoon ’de NSB van de 21ste eeuw’? Deze vraag werd opgeworpen op de website van Trouw, naar aanleiding van het nieuwste PVV-voorstel om inzicht te verschaffen in de kosten van allochtonen in Nederland. De discussie ging over de vraag of de PVV zo langzamerhand als een fascistische beweging moet worden beschouwd.

Vergelijkingen tussen de PVV en fascistische bewegingen stuiten op veel weerstand. Dat is begrijpelijk. want fascisme is onlosmakelijk verbonden met de Tweede Wereldoorlog, collaboratie en Holocaust en is in het naoorlogse Nederland als het summum van Kwaad gaan gelden. Iedere poging tot vergelijking brengt zo vanzelf het risico van uitsluiting en demonisering met zich mee. Het democratisch debat eist dan ook een zekere terughoudendheid en voorzichtigheid in het gebruik van de vergelijking met fascisme; aan deze terughoudendheid heeft het iets te veel ontbroken.

Daarmee is het laatste woord echter niet gezegd. Het betrachten van een zekere terughoudendheid betekent nog niet dat dit denkpad geheel geblokkeerd moet worden. Allereerst betekent vergelijken iets anders dan gelijkstellen. Dat moet niet worden vergeten. In het geval van de PVV is een vergelijking met fascisme echter niet op voorhand als onzinnig af te doen, omdat beide ’rechtse buitenstaanders’ zijn. Zowel de PVV als de fascistische bewegingen keren en keerden zich als buitenstaanders tegen de zittende politieke elite en ageren uitdrukkelijk tegen links.

Een zinvolle vergelijking kan eveneens alleen gemaakt worden als het fascisme als politieke stroming niet louter tot Tweede Wereldoorlog en de jodenvervolging wordt gereduceerd. In het naoorlogse anti-fascisme is de interne heterogeniteit van het fascisme ondergesneeuwd geraakt. Het is als een tamelijk geïsoleerde beweging voor rancuneuze, naar vroeger tijden verlangende kleinburgers neergezet. Maar het fascisme moet, zoals onder meer de historicus Roger Griffin heeft aangetoond, veel meer als een rijk geschakeerde, diep in de Europese cultuur gewortelde stroming worden beschouwd, die voor de Tweede Wereldoorlog invloed had op uiteenlopende personen, van Winston Churchill tot de jonge Joop den Uyl.

Het voornaamste, overkoepelende kenmerk van deze stroming was een verlangen naar een regeneratie van een decadent geworden natie die op punt van instorting zou staan. Fascistische bewegingen deelden een voorkeur voor een strakke organisatie met een sterke leider. Zij hanteerden een agressieve, mannelijke retoriek waarin vriend maar vooral vijand met naam en toenaam werden genoemd. Daarnaast hadden zij een sterk geloof in de maakbaarheid van de samenleving.

Vergelijkt men de PVV nu met de vooroorlogse fascistische bewegingen, dan valt een aantal overeenkomsten zeker op. Zo hanteert ook de PVV een agressieve, oorlogszuchtige retoriek waarin de wereld als een oord vol conflicten en gevaren wordt voorgesteld. Ook heeft de PVV hetzelfde heilige geloof in het eigen vermogen om ingewikkelde problemen door pure wilskracht op te lossen, zonder daarbij acht te hoeven slaan op constitutionele, politieke of economische marges. Zowel de PVV als de fascistische bewegingen zijn in die zin representanten van een rechtse variant van een maakbaarheidsdenken, dat vaak met links is verbonden.

De PVV en de fascistische bewegingen delen daarnaast een helder vijandbeeld. Tussen de obsessieve afkeer die de PVV heeft van de islam en het antisemitisme van de nationaal-socialisten bestaat echter wel een essentieel verschil. Het nationaal-socialistisch antisemitisme was raciaal gemotiveerd: ook zij die geen enkele verwantschap meer voelden met het jodendom, konden volgens de rassenleer als joden worden vervolgd. Bij de PVV betreft de afkeer van de islam louter de religie, zoals ook Wilders’ goede contacten met afvallige islamieten als Ehsan Jami en Ayaan Hirsi Ali bewijzen. In die zin lijkt het anti-islamisme van de PVV meer op het antipapisme dat in Nederland zeker voor de Tweede Wereldoorlog in milde, maar ook in een virulente vorm aanwezig was. Veel van de argumenten die de PVV nu gebruikt tegen islamieten (niet loyaal aan de Nederlandse natie, intolerant en geneigd tot tirannie, bezig met een demografische verovering) lijken rechtstreeks afkomstig uit de anti-paapse blaadjes en pamfletten van voor de oorlog.

Daarnaast zijn er twee essentiële verschillen tussen de PVV en de fascistische bewegingen. Allereerst is de PVV veel sterker gericht op de individuele burger. De partij ziet diens mogelijkheden tot ontplooiing bedreigd door een betuttelende overheid en een oprukkende islam. De PVV pleit voor vergaande maatregelen om de individuele vrijheden te beschermen tegen een in haar ogen intolerante islam. Voor fascisten gold het belang van de individuele burger daarentegen te alle tijden als ondergeschikt aan het volksbelang. ’Du bist nichts, dein Volk ist alles’ (Jij bent niets, je volk is alles), zo luidde het parool van de NSDAP.

Bovendien moet de PVV nadrukkelijk worden beschouwd als een democratische partij. De interne partijdemocratie van de PVV kan als gebrekkig worden beoordeeld. De beloofde radicale maatregelen tegen bepaalde groepen moslims en het nieuwe voorstel voor een kosten-batenanalyse druisen in tegen waarden van de democratie en van de rechtsstaat. Maar anders dan de fascistische bewegingen is de PVV, afgaande op haar programma en optreden, er niet op uit om het democratische bestel af te schaffen en te vervangen door een autoritaire regeervorm.

Zolang de PVV het democratische bestel aanhangt en individuele vrijheid als uitgangspunt neemt, schiet het etiket ’fascisme’ tekort. Daarvoor zijn deze twee aspecten te essentieel voor het fascistische gedachtengoed. Daarmee is echter niet gezegd dat de opvallende overeenkomsten in stijl, optreden en opvattingen tussen PVV en het fascisme als toevalligheden terzijde moeten worden geschoven.

Wie de kracht van de PVV wil analyseren, zal wel degelijk ook de aantrekkingskracht van het vooroorlogse fascisme moeten begrijpen.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.