Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De poldermoskee komt langzaam meer in zicht

Home

Ton Crijnen

Nederland telt niet alleen steeds meer moskeeën, ze worden ook almaar groter. Niet iedereen ervaart dat even positief. Een opvallende expositie in Uden relativeert de islamitische bouwwoede.

Jarenlang bleven moskeeën in ons land vrijwel onzichtbaar, gehuisvest als ze waren in leegstaande garages, winkels, scholen en kantoorpanden. Later ging men ook bidden in verbouwde kerken (Amsterdam) en zelfs in een voormalige synagoge (Den Haag). Tevens verscheen de eerste nieuwbouw: kleinschalige gebedshuizen. Dat veroorzaakte enige ophef onder omwonende niet-moslims -met name gesteggel over de bouwplek, over de parkeerruimte en de sterkte van de luidspreker op de minaret- maar het leidde niet tot landelijke discussies.

Dit is aan het veranderen nu ook Nederland zijn eerste grote moskeeën kent, zoals de Sultan Achmed moskee in Zaandam. Met hun forse omvang en imposante minaretten symboliseren ze een nieuw islamitisch zelfbewustzijn. De commotie onder autochtonen die hiervan het gevolg is, berust op angst voor het oprukken van de islam. De nieuwe moskeeën lijken, aldus HP/De Tijd, ,,een boodschap van religieus imperialisme'' te vertolken.

Treffend voorbeeld van alle opwinding vormt de recente ophef rond de in aanbouw zijnde Marokkaanse Essalam moskee, op de Kop van Zuid in Rotterdam. Critici vinden het ontwerp, gemaakt door het Joodse architectenechtpaar, te kolossaal en qua vormgeving te traditioneel-islamitisch. Dat zal volgens hen leiden tot visualisering en daardoor accentuering van de bestaande cultuurverschillen. Men spreekt zelfs van ,,een usurpatie van de skyline'' en ,,disneyficatie van de bebouwde omgeving''. Maar ondanks alle kritiek gaat de bouw van de mammoetmoskee gewoon door.

Wie zijn vaderlandse geschiedenis kent, krijgt bij dit alles een déjà-vugevoel. Vanaf het midden van de negentiende eeuw vertaalde het rooms-katholieke volksdeel zijn herwonnen vrijheid onder meer in de bouw van monumentale kerken. Zure reacties van liberale en protestantse kant waren het gevolg. Daar vond men dat de 'roomsen' niet zulke grote, confronterende kerken dienden te bouwen, omdat -let op!- die anders de horizon zouden domineren. Ook hier leidden alle protesten tot niets. In een halve eeuw kreeg Nederland er zo'n kleine zevenhonderd nieuwe katholieke kerken bij.

Net als nu bij de moslims werd in die tijd de bouwwoede van de katholieken gezien als exponent van een in zichzelf gekeerde bevolkingsgroep. En ook toen had men kritiek op het feit dat de architecten qua vormgeving steeds opnieuw nostalgisch teruggrepen naar het verleden, zonder naar de toekomst te kijken. Bij de katholieken van toen was het ideaal de middeleeuwse gotiek, nu spiegelt de moslimgemeenschap in ons land zich aan illustere bouwvoorbeelden uit het

islamitische verleden.

Deze parallellie vormde voor het Museum voor religieuze kunst in Uden aanleiding om, samen met de culturele stichting Arabesk en de Turks Islamitische Culturele Federatie, een kleine expositie aan dit onderwerp te wijden: 'De hemelbestorming van katholieken en moslims'.

Het grootste deel van de tentoonstelling gaat over de moskee. Via maquettes en expositiezuilen wordt een helder en boeiend beeld geschetst van vijftig jaar islamitische gebedshuizen in Nederland. Aan de wanden van de expositieruimte hangen foto's van nieuwe Nederlandse moskeeën. Hans Wilschut fotografeerde ze in opdracht van het museum. De op groot formaat afgedrukte foto's geven een goede, soms intrigerende impressie van de manier waarop deze moskeeën zich voegen in het stedelijke landschap.

In tegenstelling tot de katholieke kerken die in ons land worden gebouwd -jaarlijks zo'n zeven à acht en veel kleiner dan die van honderd jaar geleden- ontwikkelt de moskeebouw zich van aanvankelijk bescheiden naar pompeus. De Rotterdamse Essalam moskee is een goed voorbeeld, evenals de volgend jaar in Amersfoort te bouwen El Fath moskee of de Wester moskee die in de Amsterdamse wijk De Baarsjes komt te staan.

Het eerste nieuwe islamitische gebedshuis in ons land verrees, begin 1955, aan de Haagse Oostduinlaan. In deze Mobarak moskee 'kerkt' sindsdien de Ahmadiyya-beweging, een door moslims niet erkende variant van de islam. In 1956 volgde een tweede: een Molukse moskee in het Friese Wijldemerck. De eerste Turkse nieuwbouwmoskee, de Yunus Emre, verrees eind 1975 te Almelo.

Omdat de moskeebesturen, bij Marokkanen evengoed als bij Turken, vrijwel uitsluitend in handen waren van eerste generatie immigranten, greep men in bijna alle gevallen terug op de vertrouwde klassieke architectuur uit het land van herkomst. Dit soort 'heimweemoskeeën' kom je, zo leert de tentoonstelling in Uden, overal tegen: van Cuyk tot Zaandam, en van Enschede tot Tilburg. Ook bij de monumentale islamitische godshuizen die nu in de steigers staan, komt men maar niet los van de stereotiepe architectuur.

Enkele jonge architecten van islamitischen huize proberen het stramien te doorbreken. Op de expositie is daarvan een fascinerend voorbeeld te zien: de multiculti-moskee van het architectenduo Abdeluahab Hammiche en Ergün Erkoçu. Dit concept, al eerder in deze krant besproken, heeft windmolens in plaats van minaretten.

Een ander initiatief is het, eveneens op de expositie getoonde, ontwerp van Furkan Köse voor een islamitische begraafplaats, met kubusvormige gebedsruimte. De architect probeert de westerse en de islamitische rouwrituelen samen te brengen in het idee van de hortus conclusus (omsloten tuin), voor alle drie de abrahamitische geloofstradities symbool voor het paradijs.

Het zal nog wel even duren voordat men onder moslims dit soort gebedshuizen algemeen accepteert. Naarmate een nieuwe, in Nederland geboren generatie het binnen de moskeebesturen meer voor het zeggen krijgt, zal dat onvermijdelijk veranderen en eist men een meer autochtone vormentaal. De poldermoskee komt er (geleidelijk) aan.

'De hemelbestorming van katholieken en moslims', tot 1 november. Museum voor religieuze kunst, Vorstenburg 1 in Uden: di t/m vr 10-17.00 uur, za/zo 13.00-1700 uur. Info: 0413.263431 of www.museumvoorreligieuzekunst.nl

Het moskee-onderdeel is hierna twee jaar te zien in moskeeën, architectuurcentra en stadhuizen. Info: www.museumarabesk.nl

Deel dit artikel