Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De poederdoos als explosief

Home

ALLE LANSU

De grote catastrofes van de eerste helft van de vorige eeuw brachten een aantal anti-utopische romans voort die tot op de dag van vandaag iconisch zijn. Huxleys 'Brave New World' (1932) en Orwells 'Animal Farm' (1945) en '1984' (1949) bijvoorbeeld. Dat waren romans die op visionaire wijze een beeld schetsen van de potentiële gevaren van ideologische heilstaten en veelbelovend ogende technische vindingen die de mens niet zouden bevrijden maar des te meer zouden kluisteren.

Ook de veel minder bekende Tsjechische schrijver Karel ¿apek (1890-1938) was een meester in het genre. Begin jaren twintig schreef hij al een toneelstuk waarin hij de robot introduceerde als een goedkoop en veelbelovend menselijk mechanisme dat de mens uiteindelijk zou overvleugelen. In zijn onvolprezen meesterwerk 'Oorlog met de salamanders' (1936) liet hij de wereld ten onder gaan aan haar ongebreidelde hebzucht.

Een andere klassieker van zijn hand is de net vertaalde roman 'Krakatiet' (1924) waarin hij met vooruitziende blik zinspeelt op de gevaren van een 'destructieve chemie', ofwel de uitvinding van 'de atoomontploffing' - alsof ¿apek voorvoelde dat er ooit zoiets als de atoombom ontwikkeld zou worden.

We volgen de chemicus Prokop wiens leven in een stroomversnelling raakt als hij op een dag bij toeval de onwaarschijnlijke explosiviteit ontdekt van een mengsel dat hij krakatiet noemt, vernoemd naar de Indonesische vulkaan Krakatau die in 1883 tot uitbarsting kwam met catastrofale gevolgen.

Zijn ontdekking heeft tot gevolg dat hij met zijn unieke receptuur achtervolgd wordt door allerlei duistere lieden en organisaties die maar al te goed begrijpen dat ze met dat krakatiet over een ongekend machtsmiddel beschikken. De jacht op Kropok leidt tot allerlei dolle, dwaze avonturen (James Bond anno 1924), met de nodige kluchtige slapstickscènes. Tegelijkertijd geeft het de roman een Faustachtig karakter: met alle mogelijke middelen en grenzeloze beloften wordt Kropok in de verleiding gebracht zijn vinding uit handen te geven. Maar 'in het belang van de wereld' weigert hij categorisch.

Zelf koestert hij ondertussen een heel andere obsessie: vrouwen. Zo voegt ¿apek een extra dimensie toe aan het verhaal over de vernietigende kracht van menselijke uitvindingen: de explosieve kracht van de seksuele begeerte; hartstocht is 'het krakatiet van mensenharten', weet Prokop.

Deze thema's komen in het hart van de roman samen wanneer Prokop, op een zwaarbewaakt landgoed annex munitiefabriek waar hij gevangen wordt gehouden, in de ban raakt van een koele, ongenaakbare prinses in wie hij een laaiend innerlijk vuur van hartstocht vermoedt. Onvergetelijk is de scène waarin hij als bewijs van zijn kunnen haar poederdoos tot een explosief maakt en haar op het moment van de ontploffing beschermend tegen de grond drukt. Dan komt het erotische krachtenveld tussen hen tot ontlading.

In zijn verbeelding van de duistere kracht van de seksuele begeerte doet ¿apek dan weer denken aan andere tijdgenoten, zoals Arthur Schnitzler (bijvoorbeeld diens 'Traumnovelle', verfilmd door Stanley Kubrick in 'Eyes Wide Shut') en David Vogel en zijn macabere huwelijksromans.

Wat ¿apek ons hier op verschillende niveaus wil laten zien is, denk ik, hoe de mens ten diepste een speelbal is van gevaarlijke ambities en ongebreidelde driften. Ja, dat de mens uiteindelijk nog het meest van zichzelf heeft te duchten.

Karel ¿apek: Krakatiet Vert. Irma Pieper. Wereldbibliotheek; 366 blz. euro 23,-

Karel ¿apek schreef ook het autobiografische 'Een doodgewoon leven' (1934), een verkenning van de menselijke microkosmos. Daarin excelleerde hij als existentiefilosoof. In 1937 was ¿apek kandidaat voor de Nobelprijs. In 1938, twee maanden na het verdag van München, stierf hij.

Deel dit artikel