Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De open zenuw van Zandvoort

Home

Stijn Fens

Het Joods monument in Zandvoort. Met de inscriptie: Op deze plaats stond de synagoge die op 4 augustus 1940 / 1 AW 5700 tijdens de Duitse bezetting werd verwoest. © Werry Crone

Trouw reist deze zomer kriskras door Nederland, op zoek naar het onverwachte religieuze leven in elke provincie. Vandaag: het verdwenen Joodse leven in een van de minst religieuze gemeenten van het land.

Toen dominee Teunard van der Linden aan zijn kerkenraad vertelde dat hij de geschiedenis van Joods Zandvoort wilde gaan schrijven, stond die niet bepaald te juichen. Daar kon toch alleen maar gedonder van komen? "Als compromis heb ik toen voorgesteld dat een lid van de kerkenraad het boek van tevoren zou lezen. Met zijn opmerkingen heb ik ook wat gedaan. Maar toen waren er weer Joodse mensen die zeiden: 'Dit boek wordt dus geschreven met een fluwelen handschoen'. Gelooft u me, het verhaal van de Joden van Zandvoort raakt aan een open zenuw."

Dominee Van der Linden ontvangt in de oude dorpskerk van Zandvoort, een fremdkörper tussen de snackbars en boetiekjes. Sinds drie jaar is hij hier nu predikant van de protestantse gemeente. "Toen ik hier net was, ging ik op 4 mei naar de herdenking bij het Joods monument. Dat staat op de plek waar ooit de synagoge was, die in de oorlog is verwoest. Toen ik vroeg hoe die synagoge er dan precies uit had gezien, bleef het erg stil. Ik besloot op onderzoek uit te gaan."

Het begin van 'Bad Zandvoort'
Ooit floreerde het Joodse leven in Zandvoort. Het begon allemaal met drie Joodse broers Eltzbacher, afkomstig uit een Duitse bankiersfamilie die eind negentiende eeuw een treinverbinding lieten aanleggen van Haarlem naar de badplaats, het begin van 'Bad Zandvoort'.

De broers kochten een strook land en zetten daar royale familievilla's, chique hotels en een heus Kurhaus neer. Dit moest het nieuwe Scheveningen worden. In het kielzog van al die activiteit aan het strand, streken allerlei Joodse investeerders en ondernemers neer. Zandvoort werd een Joods dorp, ook doordat er in de jaren twintig van de vorige eeuw veel Joodse gezinnen uit Amsterdam kwamen wonen.

Eind jaren dertig kwamen daar Joodse vluchtelingen uit nazi-Duitsland bij. Hoe groot de Joodse aanwezigheid in Zandvoort ooit was, blijkt als je met Van der Linden door het centrum gaat wandelen. Om de vijftig meter is er wel een connectie. "Kijk", zegt hij bij een modern gebouw. "Dit was vroeger het Joodse hotel Gompertz-de Beer. Hier vond in 1922 het feestdiner plaats bij de opening van de synagoge."

Lees verder na de advertentie
Zandvoort werd een Joods dorp, ook doordat er in de jaren twintig van de vorige eeuw veel Joodse gezinnen uit Amsterdam kwamen wonen

Loek Dikker komt een oude vriendin tegen. © Werry Crone

Verlengstuk van Duitsland
Zandvoort was ook pro-Duits. De badplaats was een verlengstuk van Duitsland: dit was hun strand. Duitse meisjes gingen in de hotels werken en trouwden met Zandvoortse jongens. Nog steeds telt het dorp veel badgasten uit ons buurland. In 1935 was Zandvoort de gemeente met procentueel de meeste NSB stemmers, op Winterswijk na. En dat in een dorp met een grote Joodse enclave. Een wonderlijke combinatie. Van der Linden: "NSB'ers hadden het over de 'hordes' Joden die als sprinkhanen hier de boel kwamen kaalvreten. Ze noemden Zandvoort het 'jodenaquarium', die term hoorde ik voor de eerste keer van een ex-NSB gezin dat bij mij in de kerk kwam."

De Zandvoortse Joden waren niet orthodox, maar hadden wel een geloofsleven. In de jaren twintig kwam er een synagoge met twee diensten op zondag. "Ze waren zeker wel religieus en ze hadden ook een godsdienstschool", vertelt Van der Linden. "Maar het kostte wel allemaal moeite." Twee generaties later heeft Van der Linden met het zelfde probleem te maken. Zijn kudde telt officieel 400 zielen, maar slechts een klein gedeelte daarvan bezoekt met enige regelmaat de diensten.

Waar de ongelovigheid van de Zandvoorters vandaan komt weet hij niet goed. "Dit is een evenementendorp, met veel losse bezoekers. Zandgronden hebben het altijd slecht gedaan als het om geloven gaat, heb ik wel eens gehoord. Maar eigenlijk heb ik er geen goede verklaring voor."

Niet Joods
Langs het raadhuis gaat het de Haltestraat in, net als in de jaren dertig het domein van de middenstand. Hier zat op nummer 3E Noack Fijne Vleeswaren, op nummer 29 schoenwinkel Salomon Pappie en schuin daar tegenover Manufacturenzaak De Waag van Ies Dikker. Allemaal verdwenen.

Dikker overleefde met zijn gezin de oorlog. Zijn zoon Loek van vierentachtig woont nog altijd in Zandvoort. Hij vertelt over zijn jeugd. "Ik voelde me helemaal niet zo Joods en speelde met iedereen op straat, ook met christenjongentjes. Maar Zandvoort was natuurlijk wel een antisemitisch dorp. Mijn moeder werd uitgescholden door NSB'ers. 'Allemaal jaloezie', zei ze dan." Het boek van de dominee heeft hij doorgebladerd, daar laat hij het bij. "Al die mensen die zijn weggevoerd en niet meer teruggekomen. Ik word er zo triestig van. Goed dat het er is, maar voor mij hoeft het allemaal niet."

Hier was het Joods hotel Gompert-de Beer. © Werry Crone

Door de Zeestraat - ooit struikelde je er over de Joodse winkels - gaat het naar het station. Vanaf deze plek werden in maart 1942 de 550 Joden van Zandvoort weggevoerd. Als vijfde gemeente in het land was Zandvoort 'Jodenvrij'. "De bewoners liepen mee met joden naar het station, dat werd een soort stilzwijgende demonstratie. Vergeet niet: er was ook verzet in Zandvoort. Niemand wist wat er met hen ging gebeuren, ook de Joden zelf niet."

Monument
De dominee wijst op een aantal nieuwe appartementsgebouwen. "Dit was een deel van de grond van de drie Joodse broers Eltzbacher, waarmee de grandeur van Bad Zandvoort begon. Het is allemaal weg. Ook de rest van de boulevard werd door de Duitsers verwoest. Pas bij het schrijven van het boek heb ik me gerealiseerd dat met de oorlog, de gedwongen evacuatie van de bevolking en de deportatie van de Joden, er een enorme hap uit het dorp is genomen. Die klap is Zandvoort eigenlijk nooit meer te boven gekomen."

De wandeling eindigt bij het Joods monument. Een rechtopstaande steen ter grootte van een elektriciteitskast. Het is dat er een Davidsster op staat, anders zou je er zo aan voorbij lopen. Op de bovenkant staat een tekst: 'Op deze plaats stond de synagoge die op 4 augustus 1940 / 1 AW 5700 tijdens de Duitse bezetting werd verwoest'.

Met een zakdoekje en een beetje spuug verwijdert Van der Linden de vogelpoep die op het monument terecht is gekomen. Eigenlijk zou hij het wel mooi vinden als het zou worden uitgebreid met een namenlijst en een mooie statiefoto van de synagoge. "Maar de burgemeester dook bij wijze van spreken al weg toen ik het opperde, hoewel in veel buurgemeenten een nieuw monument is geplaatst. Hij voorzag vast moeilijkheden in de gemeenteraad. Tegen mijn kerkenraad heb ik gezegd dat ik deze kar niet zal trekken. Maar ik ben graag 'pastor aan zee' in dit dorp. Het schrijven van dit boek was wel het minste dat ik kon doen."

Joods Zandvoort, Een pioniersgeschiedenis (1880-1943), door T.G. van der Linden.

Deel dit artikel

Zandvoort werd een Joods dorp, ook doordat er in de jaren twintig van de vorige eeuw veel Joodse gezinnen uit Amsterdam kwamen wonen