Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De ongrijpbare invloed van Geert Wilders

home

Nicole Besselink

Geert Wilders op 'verzetstournee' in Purmerend. De PVV-leider gaat het land in voor fotomomentjes en flyeracties, roept op tot verzet tegen de komst van asielzoekerscentra en vertrekt weer. © anp

Geert Wilders' PVV stijgt in de peilingen naar recordhoogten. Aan de macht zal Wilders niet snel komen, maar intussen sijpelen zijn ideeën wel door naar de gevestigde politiek.

De VVD zet alle zeilen bij om te laten zien: kijk, wij staan er ook heel stevig in

Geert Wilders heeft zijn woordenboek afgestoft en zijn favoriete hoofdstuk herontdekt. Na de afgelopen jaren de zijpaden Europa en gezondheidszorg te hebben bewandeld, kan de PVV-leider zich door de groeiende groep asielzoekers in Europa weer volop richten op zijn kernpunt: immigratie.

Tijdens recente debatten kwam de 'islamitische asielinvasie' voorbij, sprak hij van 'Allahu akbar schreeuwend tuig', 'testosteronbommen' en 'culturele zelfmoord', en riep hij burgers op in 'verzet' te komen tegen de komst van asielzoekerscentra. Andere politici verwerpen Wilders' woorden, maar gezien zijn koppositie in de peilingen vallen ze in vruchtbare aarde. Het roept de vraag op hoe invloedrijk Wilders is.

"Zijn invloed op het debat is vrij groot", zegt Matthijs Rooduijn. De politicoloog uit Amsterdam onderzoekt de invloed van populisme op politieke partijen, media en publiek. Hij ziet hoe Wilders garen spint bij de problemen bij de opvang en huisvesting van vreemdelingen. Het is net een dominospel: door de problemen is er meer aandacht voor immigratie, bij immigratie denken mensen al snel aan Geert Wilders, dus is er in het debat meer aandacht voor zijn standpunten, waardoor de PVV in de peilingen omhoogschiet. "Dat zie je nu heel duidelijk gebeuren."

Borstvergroting
Maar Wilders' invloed beperkt zich niet tot de politieke barometers, waar hij met ruim dertig zetels de lijsten aanvoert. Rooduijn wijst op Europees onderzoek waarbij de opkomst van radicaal-rechtse partijen is bekeken in samenhang met de verkiezingsprogramma's van gevestigde partijen. Conclusie: op het gebied van immigratie is het hele politieke landschap de afgelopen vijftien jaar naar rechts opgeschoven. Als Rooduijn één partij moet noemen waarbij hij die tendens momenteel ziet, is het regeringspartij VVD. "Die legt de nadruk steeds meer op versobering van de voorzieningen voor vluchtelingen en opvang in de regio."

Die verrechtsing ziet ook de Nijmeegse historicus Koen Vossen, auteur van het boek 'Rondom Wilders, portret van de PVV'. "De voorstellen van VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra zijn niet los te zien van Wilders. Hij is natuurlijk niet de auctor intellectualis van alles wat de VVD voorstelt, maar zijn invloed is wel heel stevig. Zie Zijlstra's uitspraken over de borstvergrotingen waarvoor vluchtelingen naar Nederland zouden komen.

De VVD zet alle zeilen bij om te laten zien: kijk, wij staan er ook heel stevig in. Je ziet ze net als Wilders twijfelen aan de motieven van mensen die hier komen: 'Waarom blijven ze onderweg niet in andere veilige landen?' Je ziet dat in mindere mate bij het CDA, bijvoorbeeld als Sybrand Buma zegt begrip te hebben voor het hek dat Hongarije bouwt."

Lees verder na de advertentie
© anp
© anp
Besteedt de SP te veel aandacht aan de vluch­te­lin­gen­the­ma­tiek, dan kunnen ze een deel van de achterban kwijtraken

Waarom partijen zo bevattelijk zijn voor de woorden van Wilders? "Strategisch is het vrij logisch dat de VVD in het asieldossier die kant op gaat", zegt Rooduijn. "Wilders lijkt volgens de peilingen veel van hun kiezers over te nemen. Als je ziet dat er zoveel kiezers zijn die bij deze thema's naar rechts willen, wil je in dat gat springen."

De VVD zit daarbij in een lastiger situatie dan bijvoorbeeld de Duitse regeringspartij CDU, vult Vossen aan. "In Duitsland heb je Alternative für Deutschland en Pegida, maar zij zitten niet in de Bondsdag. Als ze geen stemmen van je af kunnen pakken, is het makkelijker om niet in hun anti-immigratietoon mee te gaan. De VVD kan het debat niet naar haar hand zetten zoals het CDU, omdat Wilders er is. Kiezers zijn zo weg."

Ukip
De parallel met Engeland is volgens Stijn van Kessel beter te trekken. De politicoloog aan de Britse Loughborough Universiteit is gespecialiseerd in populisme en ziet hoe de Britse conservatieven worstelen met de electorale concurrentie van de radicaal-rechtse UK Independence Party (Ukip).

"Veel conservatieve backbenchers zijn bang om in hun district te verliezen van een Ukip-kandidaat. Zo drukt die partij de conservatieven meer in de xenofobe, anti-Europese hoek. Dat er een referendum komt over het lidmaatschap van de EU, komt niet in de laatste plaats door de electorale druk van Ukip. In Nederland lijken VVD en CDA ook bang. Kijk maar naar de retoriek van Zijlstra en Buma. Die opmerking over borstvergrotingen van Zijlstra doet mij Wilderiaans aan."

Op de linkerflank zien de experts de boel minder bewegen, al kunnen ook zij Wilders niet volledig negeren. Rooduijn: "Een deel van de SP-achterban dat hoog is opgeleid vindt dat je heel solidair moet zijn met vluchtelingen, maar er is ook een lager opgeleid deel dat meer sympathiseert met de PVV. Dat is lastig. Besteedt de partij te veel aandacht aan de vluchtelingenthematiek, dan kunnen ze een deel van de achterban kwijtraken. Hetzelfde geldt eigenlijk ook voor de PvdA."

Internationalistisch
Al zullen hun ideologieën maken dat zij niet zomaar hun koers wijzigen, denkt Vossen. "Als de SP puur opportunistisch was, dan wisten ze wel met welk geluid ze het meeste succes zouden hebben. Maar het socialisme is van nature heel internationalistisch. Dat kun je niet helemaal verloochenen. Daarbij: het electorale verkeer tussen PvdA en PVV is niet zo groot."

© anp
Wilders heeft ook maar beperkt de mogelijkheid om nog radicaler te worden. Hij is een ra­di­caal-recht­se politicus, maar geen extremist

En Wilders zelf? Schuift hij ook verder op naar rechts? Nee, stellen de drie Wilders-volgers eensgezind. Na zich eerder wat meer te hebben gericht op Europa, heeft de PVV-leider zijn hoofd nu weer helemaal bij immigratie. Hij haalt weliswaar nieuwe woorden van stal, maar de 'testosteronbommen' passen in het rijtje 'kopvoddentaks', 'straatterroristen' en Antilliaans 'roversnest'. Ze getuigen volgens hen niet van een fellere koers.

"Wilders heeft ook maar beperkt de mogelijkheid om nog radicaler te worden", zegt Rooduijn, "want hij wil absoluut niet met fascisten en neonazi's worden geassocieerd. Hij is een radicaal-rechtse politicus, maar geen extremist. Hij wil geen geweld. Het radicale zit hem meer in de uitdagende, provocatieve vorm waarin hij het giet."

De drie zijn het er niet over eens of Wilders een grens heeft overschreden door de Tweede Kamer als 'nepparlement' te bestempelen. Rooduijn vond de 'kopvoddentaks' radicaler. Van Kessel denkt dat de term het parlement 'wel enigszins ondergraaft'. Vossen ziet het als mogelijk nieuwe ontwikkeling. "Wilders was altijd een overtuigd parlementair democraat."

Henk en Ingrid centraal
Wel vinden ze het alledrie niet handig en zelfs ongepast van PvdA-Kamerlid Jan Vos om Wilders 'fascistoïde' te noemen. Van Kessel: "Fascisme is ondemocratisch en stelt het belang van de staat boven het belang en de waarde van burgers. Wilders stelt juist het belang van Henk en Ingrid centraal." Vossen: "Je moet het f-woord niet laten vallen. Dan richt de woede zich niet op wat Wilders heeft gezegd, maar op degene die hem bekritiseert. Er valt wat voor te zeggen om er niet op in te gaan, om niet te gaan wrijven in een vlek."

Ziedaar de worsteling van de Tweede Kamer: hoe om te gaan met Wilders? Politici willen zijn boodschap niet onweersproken laten, maar geven hem door weerwoord te bieden ook een groter podium. "Ik denk dat je vooral inhoudelijk op zijn uitspraken moet reageren en niet zozeer op de provocaties", zegt Rooduijn. "Buma pakte het onlangs heel goed aan door Wilders te wijzen op zijn stem vóór een voorstel dat het makkelijker maakt om van leegstaande gebouwen asielzoekerscentra te maken. Buma ging echt kijken naar wat de PVV in het verleden heeft gedaan. Dat is denk ik de beste reactie. Het negeren of deels overnemen van standpunten is een minder goede strategie als je Wilders dwars wil zitten."

Issue owner
Het zet voor politici ook geen zoden aan de dijk als zij Wilders' stevige toon over migratie overnemen, zegt Van Kessel. "Wilders is als het over migratie gaat de issue owner, de eigenaar van het onderwerp. Mensen die zijn ideeën aanhangen, vinden hem de meest betrouwbare politicus. Zij hebben het gevoel dat hij voor hen spreekt. Inconsequenties nemen ze voor lief, ze blijven hem volgen. Het is voor VVD en CDA daarom heel moeilijk om kiezers via dat thema terug te winnen."

© anp
Wat Wilders wil, is gissen zolang er nog geen nieuwe Tweede Ka­mer­ver­kie­zin­gen aan de orde zijn

Volgens Vossen is er nauwelijks kruid gewassen tegen Wilders. Kijk naar zijn 'verzetstournee', schetst hij. Wilders gaat het land in voor 'fotomomentjes en flyeracties', roept op tot verzet tegen de komst van asielzoekerscentra en vertrekt weer, zonder de boel verder te kanaliseren bij gebrek aan partijkader.

"Hij gooit zijn woorden in de samenleving en als iets te heftig wordt, zoals de inspraakavond in Steenbergen, dan trekt hij zijn handen ervanaf. Dan zegt hij: Dat zijn niet mijn mensen, en daar komt hij dan mee weg. Het risico is voor hem vrij gering en dat maakt het voor een politicus heel lastig om een goede tegenstrategie te bedenken."

Controlfreak
Wat ondertussen de strategie van de op stemmen jagende Wilders zelf is, daar kan Vossen zich het hoofd over breken. Want wat wil de PVV'er dan met al die zetels? "Hij zegt wel dat hij premier wil worden van kabinet Wilders-I, maar hoe moet zo'n kabinet eruitzien? Hij heeft totaal geen mensen om zich heen die minister kunnen worden. Hij is bovendien een enorme controlfreak. Hoe groter de partij, hoe meer mensen er rondlopen waarop hij geen invloed heeft en hoe groter de kans is op brievenbuspissers (een verwijzing naar voormalig PVV-Kamerlid Eric Lucassen, die daarvan door zijn buren was beschuldigd, red.). Hij is ook geen peoplemanager én hij heeft door het impulsief opblazen van Rutte-I iets verspeeld wat heel belangrijk is in dit coalitieland: vertrouwen."

Wat Wilders wil, is gissen zolang er nog geen nieuwe Tweede Kamerverkiezingen aan de orde zijn - die staan gepland voor maart 2017. In aanloop daarnaartoe kan het tij voor Wilders keren als de aandacht naar andere maatschappelijke thema's verschuift, denkt Rooduijn. "Hoe cru het ook klinkt, de asielcrisis is goed nieuws voor de PVV. Het publieke debat gaat daardoor over de onderwerpen waar zijn partij voor staat, thema's die belangrijk zijn voor zijn achterban en waar hij zich sterk op kan profileren. Maar zodra het over heel andere dingen gaat, is dat niet goed voor Wilders."

Maar Van Kessel betwijfelt of de PVV dan keldert: in 2010 won Wilders ook bij de verkiezingen terwijl de economie de campagne domineerde. De populismekenner ziet dat rechts-radicale partijen blijk geven van een behoorlijk aanpassingsvermogen. Traditioneel richten ze zich op sociaal-culturele zaken zoals immigratie, maar die zaken weten ze inmiddels handig aan economische onderwerpen te verbinden.

Zo koppelt Wilders ouderen die geen plek in een verzorgingshuis krijgen aan de voorrangsregeling voor vluchtelingen op de sociale woningmarkt. "De rechts-radicale Deense Volkspartij kenmerkt zich al langer door dit welvaartschauvinisme", zegt Van Kessel. "Oftewel: behoud van welvaart voor de echte Denen. Duidelijk is dat deze partijen van elkaar leren."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
De VVD zet alle zeilen bij om te laten zien: kijk, wij staan er ook heel stevig in

Besteedt de SP te veel aandacht aan de vluch­te­lin­gen­the­ma­tiek, dan kunnen ze een deel van de achterban kwijtraken

Wilders heeft ook maar beperkt de mogelijkheid om nog radicaler te worden. Hij is een ra­di­caal-recht­se politicus, maar geen extremist

Wat Wilders wil, is gissen zolang er nog geen nieuwe Tweede Ka­mer­ver­kie­zin­gen aan de orde zijn