De nieuwe kleren van het Nederlands

home

Marc van Oostendorp

Kees van Kooten schreef dit jaar het Groot Dictee der Nederlandse taal. © anp
Opinie

MARC VAN OOSTENDORP   Taal was tot voor kort zoiets als het weer. Je kon net zo gezellig mopperen over hoe we tegenwoordig geen echte winters meer hebben als over hoe de jeugd niet meer spellen kan. Aan het ene viel net zo min wat te veranderen als aan het andere, en bovendien wist je zeker dat je gesprekspartner jouw sombere visie zou delen.

 
Het verhaal van de taal is een omgekeerde versie van het sprookje De nieuwe kleren van de keizer: in de statige keizerlijke mantel blijkt helemaal geen keizer te zitten

Het weer blijft vast nog vele jaren kwakkelen, maar de discussies over taal borrelden dit jaar een paar keer op. We begonnen het voorjaar met heftige onrust over het taalgebruik in het koningslied. Snel volgde een storm van verontwaardiging over het centraal eindexamen Nederlands dat volgens veel critici onder de maat was. We eindigden met een Groot Dictee dat vol kritiek zat op modern taalgebruik, en dat vervolgens zelf het voorwerp werd van heftige taalkritiek.

Die drie discussies hadden iets met elkaar gemeen. Ze gingen over de vraag van wie de taal eigenlijk is. Wie bepaalt er dat 'de dag die je wist dat zou komen is eindelijk hier' geen goed Nederlands is? Dat middelbare scholieren moeten bewijzen dat ze het Nederlands beheersen door een letter aan te kruisen bij meerkeuzevragen? Dat je de extra s die Philip Freriks heeft uitgesproken in het woord voorkeurspelling, niet mag opschrijven?

Lege sokkels
Natuurlijk lijken die discussies op andere debatten van de laatste jaren: mensen accepteren geen autoriteit meer, en ze geven daar op het internet en in praatprogramma's op luide toon lucht aan. Het gaat er daarbij een paar dagen heftig aan toe, er worden door de langstrekkende menigte een paar willekeurige tegenstanders gemolesteerd, en daarna trekt de karavaan verder.

Toch is er een verschil. Terwijl in dit soort virtuele opstootjes op andere gebieden échte autoriteiten van hun échte sokkels worden getrokken, gebeurt dat niet als het over taal gaat. En langzaam maar zeker wordt duidelijk waarom: die sokkels staan er misschien wel, maar ze zijn als je goed kijkt leeg.

In discussies over taal gaat het vaak over regels, over hoe het 'eigenlijk' hoort. Maar als je lang genoeg doorvraagt, neemt niemand verantwoordelijkheid voor die taalregels.

Koningslied
Nu ja, voor de spelling is er een wet en een spellingscommissie. Maar er staan geen sancties op overtreding en voor de overige aspecten van de taal zijn geen van hogerhand goedgekeurde autoriteiten en ook geen officiële regels. Er zijn wel wat adviesboeken, maar die zijn altijd op persoonlijke titel geschreven. De Vlaams-Nederlandse overheidsorganisatie Taalunie heeft weliswaar een website met 'taaladvies', maar ook dat pretendeert niet de officiële norm te bevatten. Taalwetenschappers hebben al decennia geleden ingezien dat zij de precieze norm niet vertegenwoordigen, maar er hooguit onderzoek naar doen. Wie gaat zoeken, vindt geen enkele uitgeschreven standaard, laat staan iemand die voor de standaard staat.

Dit veroorzaakte minstens voor een deel de verwarring bij de taaldiscussies van dit jaar. Het koningslied werd door het volk gemaakt en vervolgens door datzelfde volk afgekraakt. Kees van Kooten wilde zich hard maken voor goed taalgebruik (Trouw, 19 december) en werd vervolgens op Twitter gehoond om zijn eigen taal. Het verhaal van de taal is een omgekeerde versie van het sprookje De nieuwe kleren van de keizer: in de statige keizerlijke mantel blijkt helemaal geen keizer te zitten.

Dat is ook niet erg. Er is geen autoriteit over de taal, maar dat wil ook weer niet zeggen dat ze een natuurkracht is zoals het weer. De Nederlandse taal, die maken we samen, zoals we dat zonder het te weten altijd gedaan hebben, en wel in dezelfde eindeloze discussies zoals we die dit jaar hebben gezien en die we in de komende periode nog vaker zullen beleven. We gaan interessante tijden tegemoet.

Marc van Oostendorp: taalkundige, verbonden aan het Meertens Instituut te Amsterdam

Lees verder na de advertentie

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie