Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De nieuwe 'Denker des Vaderlands' wil tussen de mensen staan

Home

Seije Slager

© Maartje Geels

Arts en filosoof Marli Huijer wordt de nieuwe Denker des Vaderlands. Ze volgt René Gude op, die in 2013 aantrad.

De eretitel 'Denker des Vaderlands' is een initiatief van Trouw, Filosofie Magazine, de ISVW en enkele uitgeverijen. De Denker wordt gekozen en aangesteld door een groep journalisten en vakgenoten. Met wat voor Denker hebben die het Vaderland deze keer opgezadeld?

Vrouw
Allereerst met een vrouw. En dat maakt verschil, vertelt ze in een interview dat komende zaterdag in het magazine Letter & Geest van Trouw staat. Ze noemt zichzelf daarin zelfs met nadruk 'Denkeres'. "Vrouwelijke filosofen brengen andere thema's in, met eigen accenten. Zo had Hannah Arendt het over 'nataliteit', geboortelijkheid, terwijl filosofen van Plato tot Heidegger de sterfelijkheid centraal stelden."

Maar haar stijl zal sowieso verschillen van haar voorgangers, vertelt ze in datzelfde interview. De eerste Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, die in 2011 aantrad, vatte zijn rol samen als 'tegendenken'. Zijn opvolger, René Gude, draaide de zaak om: hij wilde juist méédenken.

Tussendenken
Wat Huijer wil gaan doen, is 'tussendenken'. Alleen te midden van andere mensen kun je relevant zijn, vindt ze. "Als ik me terugtrek in de Provence, dan weet ik toch niet wat er in de samenleving speelt?".

Dat ze geen studeerkamergeleerde is, blijkt wel uit haar levensloop. Huijer, geboren in 1955, was oorspronkelijk arts. In de jaren tachtig werkte ze voor de Junkiebond, terwijl ze wachtte op een plek op de huisartsenopleiding. Maar na haar ervaringen aan de onderkant van Amsterdam 'lukte het niet goed om de kuchjes van gewone patiënten serieus te nemen'.

Uiteindelijk promoveerde ze in 1996 als filosofe bij Hans Achterhuis, de latere Denker des Vaderlands. Nu is ze buitengewoon hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, en geeft ze les aan de Haagse Hogeschool die ze liefkozend 'de meest gekleurde hogeschool van Nederland' noemt.

Ze mengt zich graag in het maatschappelijke debat. Lezers van Trouw kennen haar van de rubriek 'Het Filosofisch Elftal'. Haar bijdragen daaraan laten een filosofe zien die speciale aandacht heeft voor de verhalen die ondergesneeuwd dreigen te raken onder het dominante denken van de meerderheid.  Een typering aan de hand van een paar thema's, die in die rubriek voorbij kwamen:

Lees verder na de advertentie
Na haar ervaringen met junkies lukte het Huijer niet goed om als huisarts de kuchjes van gewone patiënten serieus te nemen

Vaderland
Om te beginnen is de nieuwe Denker des Vaderlands niet iemand die kritiekloos met 'het Vaderland' dweept. In een recente aflevering van het Filosofisch Elftal ging het over de vraag of de film Michiel de Ruijter het verleden niet wat al te eendimensionaal verheerlijkte.

"Kennelijk heeft een groep Nederlanders nu behoefte aan heroïsche verhalen over grote sterke mannen die voor het vaderland vochten en overwonnen. Dat kan, maar ik denk dat het belangrijk blijft om je af te vragen welke culturele belangen en opvattingen hierachter schuil gaan. Wie zich hier bij thuis zullen voelen, en wie niet."

"En wat betreft die kritische stemmen: ik kan me best voorstellen dat er mensen zijn die aanstoot nemen aan een film waarin een zeventiende-eeuwse geschiedenis van Nederland wordt getoond zonder stil te staan bij de kolonisatie door Europese landen en de slavernij van die tijd. Zo'n bezwaar uiten is lastig, je wordt al gauw in een hoek gezet. Er zijn weinig dingen die zo moeilijk zijn als het ter discussie stellen van wat dominant is in een cultuur. Die stemmen moeten we serieus nemen."

© anp

Zwarte Piet
En ja, ook in de discussie over Zwarte Piet liet ze van zich horen. Allereerst niet met een mening over of die nu wel of niet door de beugel kon, maar met een gedachte over de betekenis die het Sinterklaasfeest óók zou kunnen hebben:

"Het is een feest waarbij je wederzijds geeft. Die vorm van geven is bijna helemaal verdwenen uit ons dagelijks leven. Vrijwel alle transacties waarbij we iets geven en krijgen, handelen we af met geld en zijn daarmee onpersoonlijk. Dat is wel zo handig. Maar Sinterklaas is juist zo bijzonder omdat het geven en krijgen hand in hand gaan. Bovendien gaat het hierbij eerder om een tijdsinvestering (nadenken, knutselen, dichten) dan om een grote uitgave. Dit soort aandacht voor elkaar stimuleert de onderlinge verbondenheid."

Maar die verbondenheid is wel in gevaar:

"Als een groot deel van de Nederlanders zegt dat het een volksfeest is dat mensen uitsluit en kwetst, dan wordt het ongemakkelijk. En als mensen in reactie daarop Sint en Piet tot onveranderlijke iconen verklaren, straalt dat voor mij een vorm van etnische en culturele zuiverheid uit waar ik me verre van wil houden. Het zou een feest moeten zijn waar iedereen die in Nederland woont plezier aan kan beleven."

Downsyndroom
Als filosoof met een medische achtergrond draagt Huijer ook graag bij aan medisch-ethische discussies. Bijvoorbeeld over de vraag wat het betekent dat het syndroom van Down tegenwoordig zo goed op te sporen is, dat er veel minder kinderen met Down geboren worden dan voorheen. 

Haar gedachten richten zich daarbij niet zozeer op de vraag of je moet besluiten om tot abortus over te gaan, maar vooral op de vraag wat het voor ons betekent, dat die keuze nu beschikbaar is:

"Dit alles is tamelijk nieuw. Voordat de eerste tests voor het Downsyndroom en andere chromosomale afwijkingen beschikbaar kwamen, begin jaren zestig, hoefde je je er niet verantwoordelijk voor te voelen als je kind een aangeboren afwijking had. Je kon het afschuiven op God, het lot of de natuur. Dat kan niet meer. Je bent nu in alle gevallen verantwoordelijk, ook als je bewust beslist dat je geen tests wilt doen. Dat is de tragiek van de toegenomen medisch-technische mogelijkheden: je hebt meer te kiezen, maar die keuzes zijn onvoorstelbaar zwaar. En dit is slechts het begin."

Euthanasie
Dat betekent niet dat we die keuzemogelijkheden per definitie moeten betreuren, zo blijkt bijvoorbeeld uit haar gedachten over euthanasie.

"Moeten wij nu, met al onze levensverlengende technieken, nog streven naar een zogenaamd 'natuurlijk levenseinde'? Nee. Alles, die hele levensverlenging is artificieel. Niet-natuurlijk. En dus moeten wij allemaal bewust denken over de vraag: wat is voor mij een goede manier van sterven?"

Dat is de tragiek van de toegenomen me­disch-tech­ni­sche mogelijkheden: je hebt meer te kiezen, maar die keuzes zijn onvoorstelbaar zwaar.

Dat de verruimde mogelijkheden voor euthanasie tot een 'hellend vlak' zouden leiden, waarop een oud en ziek leven langzaam minder waard wordt, daarvoor is ze niet bang.

"Elke verandering, zoals momenteel de uitbreiding in de richting van dementerenden en mensen met psychiatrische aandoeningen, gaat met enorm veel debat gepaard, op alle niveaus, van artsen tot beleidsmakers en publiek. Dan denk ik: we leven echt in een democratie. Wij polderen ons een ongeluk. In de polder heb je geen hellende vlakken."

Verkiezingen
Op andere momenten is Huijer minder optimistisch over het potentieel van de democratie. Bijvoorbeeld als haar gevraagd wordt naar de Europese Verkiezingen, die maar niet willen gaan leven bij de kiezers.

"Het lastige is dat democratie eigenlijk het beste werkt op kleine schaal, en niet op steeds grotere schaal. Een eerste voorbeeld van democratie is te vinden in het oude Griekenland (500 tot 300 voor Christus), bij de stadsstaat."

In grotere verbanden, zoals de Europese Unie, ontstaat er dus een probleem:

"Maar het blijkt lastig te zijn om de spanning die nodig is om democratie levend te houden - burgers die wetten ter discussie kunnen stellen en zelf initiatieven kunnen nemen - op dergelijke schaal te organiseren. De afstand van het democratische orgaan tot de burger is te groot. Terwijl de levens van die burgers er wél dagelijks door beïnvloed worden."

Wij polderen ons een ongeluk. In de polder heb je geen hellende vlakken.

Discipline
De nadruk die Huijer legt op het naar boven halen van verhalen die in de verdrukking lijken te geraken, verraadt de invloed van Michel Foucault, de Franse denker op wie ze promoveerde. Ook diens analyse van hoe mensen op allerlei onbewuste manieren gediscplineerd worden is een thema dat Huijer bezig houdt, bijvoorbeeld in haar laatste boek 'Discipline'.

Maar waar discipline bij veel kritische denkers uit de jaren zeventig en tachtig stond voor iets slechts, waarvan je jezelf diende te bevrijden, ligt het voor Huijer allemaal wat minder simpel. Dat lezen we bijvoorbeeld terug in een voorpublicatie die in Trouw stond:

"Discipline biedt veel voordelen. Een zootje ongeregeld verandert erdoor in een efficiënt leger, een onstuimige pup wordt een gehoorzame hond, een schichtig meisje kan zich ontpoppen als een zelfbewuste ballerina, en ook de schrijver kan de discipline goed gebruiken, al was het maar om stil te blijven zitten en door te gaan. Discipline houdt ook zelfbeheersing in. Ze zorgt ervoor dat we bij ergernis niet gaan schelden of bij frustratie erop los slaan. En deze zelfdiscipline is niet alleen erg prettig voor de ander, maar ook voor onszelf: we maken ons niet geliefd als we te snel gaan schelden of slaan. Dankzij discipline kunnen we dingen uitstellen of onderdrukken, zodat de prikkeling van onze begeerten niet onmiddellijk leidt tot een respons van slaan, zoenen of consumeren. Zo bezien heeft discipline alleen maar voordelen."

"Maar er zijn ook schaduwzijden. Denk aan de discipline waaraan juffrouw Bulstronk haar pupillen onderwerpt in Roald Dahls 'Matilda'. De kleine Matilda, die zich haar vrijheid, intelligentie en liefde niet wil laten afnemen en Bulstronk met magische trucs weet weg te jagen, kan rekenen op onze sympathie. De moraal van Dahls verhaal is dat discipline meer kwaad doet dan goed: weg ermee!"

Meer lezen
Deze vrijdag staat in Trouw een speciale editie van het Filosofisch Elftal, waarin Marli Huijer in gesprek gaat met haar twee voorgangers René Gude en Hans Achterhuis over hoe je de taak van 'Denker des Vaderlands' invult.

Komende zaterdag, in het magazine Letter & Geest, interviewt Henk Steenhuis Marli Huijer uitgebreid: 'Ik ben Denkeres, dat maakt verschil'.

In november 2013 verscheen in Letter & Geest onder de titel 'Koester de discipline' een voorpublicatie van het nieuwe boek van Marli Huijer.

Dankzij discipline kunnen we dingen uitstellen of onderdrukken, zodat de prikkeling van onze begeerten niet onmiddellijk leidt tot een respons van slaan, zoenen of consumeren.

Deel dit artikel

Na haar ervaringen met junkies lukte het Huijer niet goed om als huisarts de kuchjes van gewone patiënten serieus te nemen

Dat is de tragiek van de toegenomen me­disch-tech­ni­sche mogelijkheden: je hebt meer te kiezen, maar die keuzes zijn onvoorstelbaar zwaar.

Wij polderen ons een ongeluk. In de polder heb je geen hellende vlakken.

Dankzij discipline kunnen we dingen uitstellen of onderdrukken, zodat de prikkeling van onze begeerten niet onmiddellijk leidt tot een respons van slaan, zoenen of consumeren.