Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De mystieke lessen van Mary Poppins

Home

MARIJKE LAURENSE

Tekst | In de Disneyfilm is Mary Poppins een opgeruimde kinderjuf. Maar de schrijfster van de Poppins-boeken zag haar heel anders: als een ontzagwekkende heidense moedergodin.

Het ging in 1963 hard tegen hard tussen Pamela Lyndon Travers en Walt Disney. Travers was de schrijfster van de boekenreeks 'Mary Poppins', die Disney verfilmde. Het werd een heftig psychologisch gevecht, dat nu goed is voor een eigen film - 'Saving Mr. Banks', die morgen in première gaat. Welk drama zou er kunnen steken achter de ultieme familiefilm, met Julie Andrews als de strenge maar opgeruimde kinderjuffrouw van de familie Banks in Londen anno 1908? Die een complete schemerlamp uit haar valies toverde, die met dieren kon praten en woorden wist als supercalifragilisticexpialidocious? Disney had uiteindelijk zijn buik zo vol van Travers, dat hij 'vergat' haar uit te nodigen voor de première van zijn film. Dus nodigde Travers zichzelf maar uit. Ze bracht Disney in grote verlegenheid toen ze tijdens de film in huilen uitbarstte - niet van ontroering maar van woede, omdat Disney met zijn tekenfilmpinguïns de essentie van haar Mary Poppins compleet zou hebben genegeerd. Het amusement had gewonnen van het mysterie.

Het is waar, de verschillen tussen boek en film zijn enorm. Zo lijkt de zanglustige Julie Andrews slechts in de verte op Travers' snibbige, stijve en magere Mary Poppins. Een ander opvallend verschil: bij familyman Disney komt supernanny Poppins aangewaaid om vooral vader Banks een pijnlijk levenslesje te leren: aanzien en geld zijn bijzaak, is de moraal. Waar het echt om gaat, is dat je er bent voor je kinderen, leuke dingen met ze doet. Dus zodra gezinnetje Banks gezellig met elkaar in het park gaat vliegeren, zit Poppins' job erop en kan ze weer aan haar paraplu ten hemel stijgen.

De Mary Poppins van Travers daarentegen bekreunt zich niet om de opvoeding van onverschillige ouders. Haar taak is het om de kinderen Jane en Michael te leren dat je alleen met oog voor mysterie, zelfkennis en discipline ergens komt in het leven. Dat staat het grote avontuur niet in de weg, integendeel. Maar met roze sprookjes, een dagje Disneyland en lollige pinguïns heeft het niets van doen.

Sprookjes en mythen waren voor Travers namelijk veel meer dan oppervlakkige, onderhoudende verhaaltjes. Als theosofe was ze ervan overtuigd dat sprookjes oeroude, universele en mystieke wijsheden onthullen over de beproevingen die je als mens op je pad vindt. De schat of prinses die aan het eind van alle avonturen op de mythische held ligt te wachten, staat symbool voor spirituele groei - iets waar Travers haar hele leven naar op zoek is geweest. Vooral het sprookje van de schone slaapster fascineerde haar, omdat dat zou verwijzen naar de slapende ziel die gewekt wil worden.

Aan de in totaal acht Mary Poppins-boeken kunnen New Age-aanhangers inderdaad hun hart ophalen. Een parade van religieus-mythologische sprookjesfiguren uit alle windstreken bekommert zich om de spirituele vorming van de Banks-kinderen. Allereerst natuurlijk Mary Poppins zelf. Zij doet soms denken aan haar hemelse naamgenote Maria, met haar blauw-met-zilveren mantel, maagdelijke uitstraling en vaste adres tussen de sterren, Maar ze mist het geduld, de bescheidenheid en de zelfopoffering van de heilige moeder. Poppins vertoont ook trekken van een oudere, ontzagwekkende heidense moedergodin, als ze zich door de gehele schepping (inclusief zon, maan en sterren) laat aanbidden. En ze legt met haar pupillen menig leerrijk familiebezoekje af, zoals bij de Terrapin, de scheppende Indiaanse schildpadgod. Ook neef Hamadryad, een koningscobra, heeft tijd voor een college. Zijn mystieke les: we zijn allen één en er bestaat geen wezenlijk verschil tussen mens en dier, steen en ster of eten en gegeten worden.

Dat holistische wereldbeeld vond Travers ook bij haar grote geestelijke leidsman George Gurdjieff, een Grieks-Armeense mysticus, die in het interbellum furore maakte in de hogere kringen van Europa en de VS. In zijn 'Instituut voor de Harmonische Ontwikkeling van de Mens' bij Parijs en boeken als 'Beëlzebubs verhalen aan zijn kleinzoon' leerde hij zijn volgelingen dat je voor een waarlijk spiritueel ontwaken provocaties en schokkende ervaringen moet doorstaan. Travers' biografe Lawson beschrijft Gurdjieff als een charlatan met een groot hypnotisch talent om rijke Amerikanen van hun dollars af te helpen en buitenechtelijke kinderen te verwekken. Maar Pamela Travers voelde zich thuis bij zijn leer van afzien, niet-verlangen en bewust lijden. Geen wonder dus dat ze niets zag in de scène uit Disneys Poppins-film met speelgoed dat zichzelf opruimt. Haar Jane en Michael moesten, net als Gurdjieffs leerlingen, op hun weg naar spirituele volwassenheid vooral veel snauwen en grauwen van meesteres Poppins verdragen. Uitleg kregen ze nooit. Daar deed Gurdjieff niet aan.

Wat Travers in Gurdjieffs leer ook bijzonder aantrok, waren de heilige dansen waarmee je spiritueel kon ontwaken. De choreografie daarvoor had Gurdjieff ontleend aan de wervelende derwisjen uit de Turkse soefi-mystiek. Ook dat is een terugkerend element bij Mary Poppins: nachtelijke dansfeesten vol kosmische verbroedering, schommels, wentelende planeten en sterren - er wordt heel wat rondgetold en opgestegen in het universum van P.L. Travers. In het tweede boek van de reeks maken de kinderen in een draaimolen een extatische rit, die hen 'dicht bij het middelpunt van de wereld brengt' en waarin het was 'alsof er niet zoiets als Tijd bestond, alsof de wereld alleen een cirkel van licht' was. En vervolgens helikoptert Mary Poppins met draaimolen en al terug naar de sterren. Omdat, zo luidt de les, aan alle goede dingen nu eenmaal een eind komt.

Vijftig jaar geleden heeft Walt Disney - een degelijke, conservatieve Amerikaanse protestant - inderdaad weinig heel gelaten van de theosofische boodschap van P.L. Travers. Anderzijds: dankzij Disney beleefden haar eerste en beste Poppins-boeken (die inmiddels lijken te bezwijken onder hun spirituele gewicht) opeens vele vertalingen en herdrukken.

Julie Andrews als Mary Poppins, naast haar Dick van Dyke als Bert, en de kinderen Jane (Karen Dotrice) en Michael (Matthew Garber). Morgen gaat de speelfilm 'Saving Mr. Banks' in première, over de moeizame ontstaansgeschiedenis van de boekverfilming 'Mary Poppins'.

Wie was P.L. Travers?
Pamela Lyndon Travers werd in 1899 als Helen Lyndon ('Ginty') Goff geboren in Australië. Haar vader, Travers Goff, kwam uit Ierland en werkte bij een bank - eerst als directeur, maar vanwege zijn alcoholisme later slechts als klerk. Toen Ginty zeven jaar was, dronk hij zich dood; het gezin kwam daarna onder de hoede van een zeer kordate oudtante, Aunt Ellie. Na een korte carrière als actrice emigreerde Pamela in 1924 naar Engeland, waar ze zich met Ierse dichters als Yeats en Russell verdiepte in de theosofie van Helena Blavatsky. Later zou ze volgelinge worden van de Grieks-Armeense mysticus, componist en choreograaf George Gurdjieff (1872?-1949). Haar eerste Poppins-boek verscheen in 1934 onder het pseudoniem P.L. Travers, naar haar vader. In 1963 verfilmde Walt Disney haar inmiddels vier Mary Poppins-boeken tot de wereldberoemde kerstklassieker. Dat ging niet zonder slag of stoot, zoals blijkt uit de nieuwste Disney-film 'Saving Mr. Banks', die grotendeels gebaseerd is op de Travers-biografie van Valerie Lawson, 'Mary Poppins She Wrote' (1999). Disneys Mary Poppins maakte Travers schatrijk, maar ze wilde daarna bitter weinig meer met Hollywood te maken hebben. De weerzin was overigens wederzijds. P.L. Travers overleed in 1996 in Londen.

Deel dit artikel