Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De minister zegt ‘staatsgeheim’ - en de Kamer staat buitenspel

Home

Marno de Boer

Stef Blok, minister van Buitenlandse Zaken tijdens een debat in de Tweede Kamer over de verzamelwet Brexit. © ANP

Strooide minister Blok te makkelijk met het label staatsgeheim om lastige vragen te omzeilen over de omstreden steun aan Syrische rebellen? Tegen die suggestie zal hij zich vanavond moeten verweren.

Opnieuw wil de Tweede Kamer vandaag opheldering van minister Blok (buitenlandse zaken) over de Nederlandse steun aan Syrische rebellengroepen, waarover Trouw in september een reeks onthullingen deed. Na het debat van oktober en meerdere voorbereidende rondes met honderden schriftelijke vragen is er nog veel onduidelijk. Blok beroept zich herhaaldelijk op het staatsgeheime karakter van het hulpprogramma, waardoor hij in het openbaar geen antwoorden kan geven. Dat zou mensenlevens op het spel zetten. Bovendien waren er inlichtingendiensten en bondgenoten betrokken bij de steun. Beiden zegt hij niet in de schijnwerpers te kunnen zetten.

Lees verder na de advertentie
Uit vertrouwelijke documenten bleek dat het steunprogramma een meer militair karakter had dan Blok de Kamer voorhield

Dit plaatst de Kamer in een lastige positie. Hoe kunnen volksvertegenwoordigers de regering controleren als zo veel cruciale gegevens verborgen blijven? Soms helpt enige druk van de Kamer om informatie toch openbaar te krijgen. Neem het interne juridische advies van Buitenlandse Zaken over de rechtmatigheid van mogelijke hulp aan rebellen. Eerst betoogde Blok dat dit absoluut niet naar de Kamer kon, want dan zouden ambtenaren zich in de toekomst minder vrij voelen om advies te geven. Na enig aandringen mochten Kamerleden het stuk vertrouwelijk lezen en werd er een samenvatting openbaar gemaakt.

Blok zal zich in het debat vanavond moeten verweren tegen de suggestie dat zijn ministerie te gemakkelijk met het label staatsgeheim strooide om vervelende vragen te vermijden. Want niet alleen de naam van de gesteunde groepen moest geheim blijven, maar ook wat zij precies ontvingen en wat zij hier precies mee deden. In november gaf het ministerie na een onzorgvuldige reactie op een Wob-verzoek per ongeluk vertrouwelijke documenten vrij over leveranties van voertuigen voor op het slagveld. Daaruit bleek dat het steunprogramma een meer militair karakter had dan Blok en zijn voorgangers de Kamer meermalen voorhielden.

Een minister heeft een tamelijke grote vrijheid om informatie geheim te verklaren. Volgens de wet kan dit bijvoorbeeld bij de verwachting dat openbaarmaking nadelige gevolgen heeft voor de belangen van de staat of van bondgenoten. De hoogste ambtenaar op het departement wijst in principe ambtenaren aan die bepalen hoe geheim iets is en voor hoe lang het uit de openbaarheid moet blijven. Vanzelfsprekend komen dergelijke geheimen vaak voor bij organisaties die zich met veiligheid bezighouden, zoals de inlichtingendiensten of de krijgsmacht.

Drie Syrische rebellengroeperingen ontvingen tussen april 2015 en januari 2017 steun van de Nederlandse overheid. © Brechtje Rood

Zo zijn de operaties van onderzeeboten in beginsel geheim. Hun kracht is dat zij ongezien een tegenstander kunnen observeren, dus openbare Kamerdebatten over hun werk zijn contraproductief. Voor het werk van commando’s geldt hetzelfde. Het ministerie van defensie geeft daarom geen informatie over wat Marco Kroon vorig decennium als commando precies in Afghanistan uitvoerde, ook al berichtten diverse media dat hij waarschijnlijk in hoofdstad Kaboel informatie over de Taliban verzamelde.

Overigens is er naast het wat mysterieus klinkende label staatsgeheim wel meer informatie niet openbaar beschikbaar. De Belastingdienst respecteert de privacy van individuele belastingplichtigen, waardoor staatssecretaris van financiën Menno Snel in de Kamer niet kan zeggen hoeveel belasting Shell nu wel of niet afdraagt. En bij een openbare aanbesteding deelt een ministerie ook geen informatie uit bedrijfsoffertes die voor concurrerende ondernemingen interessant kunnen zijn.

Minister Blok. © ANP

Hoe controleert de Kamer dan de regering?

Hoewel de staat niet zonder geheimen kan, brengt dit de Tweede Kamer in een lastige positie. In beginsel verplicht de Grondwet een bewindspersoon om de vragen van een Kamerlid te beantwoorden. Maar staatsgeheimen  vormen net als privacygevoelige data een uitzondering.

De minister kan er wel voor kiezen informatie vertrouwelijk met de Kamer te delen. De afgelopen jaren gebeurde dat bijvoorbeeld met de namenlijst van Syrische groepen waar Nederland hulpgoederen aan geeft. Maar een Kamerlid maakt zichzelf dan onderdeel van het geheim. Iedereen die de lijst bekijkt, moet een geheimhoudingsverklaring tekenen en riskeert zes jaar gevangenisstraf bij doelbewust lekken. Dat betekent ook dat een Kamerlid tijdens een debat de minister niet kan confronteren met de informatie die vertrouwelijk ter inzage is gegeven.

Tijdens het vorige debat over de steun aan Syrische rebellengroepen ontstond daarom een curieuze vertoning. Kamerleden vroegen of mediaberichten over leveranties aan bepaalde groepen klopten, omdat ze wel naar deze openbare bronnen mochten verwijzen. Het antwoord wisten ze al via de vertrouwelijke inzage in stukken, maar daar mochten ze niets over zeggen. Vervolgens antwoordde Blok op de vragen dat hij in het openbaar natuurlijk geen uitsluitsel kan geven.

Worden zaken soms te snel geheim verklaard? 

Naar het oordeel van de Kamer wel. De afgelopen jaren klaagden de parlementaire enquêtecommissies naar de financiële crisis, de Fyra-treinen en de woningbouwcoöperaties dat ministeries informatie te vaak en onnodig vertrouwelijk verklaarden.

Een Kamercommissie onder leiding van SP’er Ronald van Raak onderzocht hoe het beter kan en deed vorig jaar ook voorstellen voor een betere beantwoording van ‘gewone’ Kamervragen.

Van Raak: “Als de minister nu antwoordt dat iets staatsgeheim is, kun je als Kamerlid weinig meer. Dat is vreemd, want het woord staatsgeheim zegt al dat het geen kabinetsgeheim is. De Kamer is ook onderdeel van de staat, en zou dus meer betrokken moeten zijn bij de vraag of en hoe iets geheim moet blijven.” Concreet willen Van Raak en zijn commissieleden van andere partijen dat een minister altijd moet beargumenteren waarom iets staatsgeheim dient te blijven en dat hier ook discussie over kan plaatshebben.

“In het huidige systeem is het te makkelijk om iets als staatsgeheim te bestempelen. Bij het systeem dat wij als commissie voorstellen – als er meer debat over is - gaat het minder makkelijk en zal het dus ook minder onnodig gebeuren.”

Van Raak heeft zelf wel eens ervaren dat een minister erg gemakkelijk informatie over een heikel onderwerp tot geheim bestempelde. Hij memoreert een debat dat hij in 2007 voerde met toenmalig minister van binnenlandse zaken Guusje ter Horst. “Ik wilde weten hoeveel salafistische jongerenpredikers er in Nederland rondlopen. Volgens de minister moest dat geheim blijven. Maar enkele weken later schreef het Cidi dat het er twintig waren, en dat het zich op informatie van de AIVD baseerde. Daarna mocht de informatie van Ter Horst ook openbaar worden gemaakt.”

Wat gebeurt er als je uit de school klapt?

Dat het soms wat arbitrair lijkt of iets wel of niet het stempel staatsgeheim krijgt, komt ook door de coulance jegens mensen die uiteindelijk wel hun mond opendoen. In 2013 gaven de voormalige premiers Dries van Agt en Ruud Lubbers bijvoorbeeld toe dat er Amerikaanse kernwapens op vliegbasis Volkel liggen. Lubbers noemde zelfs het precieze aantal van 22 stuks. Hoewel iedereen wel wist van het bestaan van de wapens, is het officieel staatsgeheim en doet het kabinet er nooit uitspraken over. Toch stelde het Openbaar Ministerie uiteindelijk geen vervolging in tegen de oud-premiers.

Strafvervolgingen die wel plaatsvonden, wijzen erop dat de grens zo’n beetje ligt bij het achteroverdrukken van documenten met een stempel ‘geheim’ erop. In 2007 legde de rechtbank in Den Haag een medewerker van de AIVD vier jaar gevangenisstraf op omdat hij leden van het terreurnetwerk Hofstadgroep informatie had gegeven over het onderzoek dat de dienst naar hen deed. Het ging bijvoorbeeld om verslagen van afgeluisterde telefoongesprekken en observaties. Datzelfde jaar kreeg ook een AIVD-medewerker die geheime documenten mee naar huis had genomen twee jaar cel.

Drie parlementaire enquêtecommissies klaagden dat ministeries informatie te vaak en onnodig vertrouwelijk verklaarden

Marco Kroon © ANP

Maar voormalig minister van defensie Joris Voorhoeve is niet in de problemen gekomen. In zijn boek uit 2015 over de val van Srebrenica haalt hij meerdere rapporten van inlichtingendiensten aan. “Het was strikt geheim en ik mocht en mag het stuk niet openbaren”, begint Voorhoeve een van zijn redeneringen. Maar de volgende zin begint met de woorden ‘er stond in dat’ gevolgd door de bewering dat twee Navo-landen op voorhand wisten van de Servische aanval op de enclave.

Wellicht ontkomt Voorhoeve aan strafvervolging omdat de rapporten waarover hij spreekt helemaal niet bestaan of omdat hij nooit heeft gesnapt wat erin stond. Naar aanleiding van het boek en een documentaire door radioprogramma ‘Argos’ stelde het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie een nieuw onderzoek in. De historici verwerpen de conclusie van Voorhoeve en ‘Argos’ dat openbaar gemaakte Amerikaanse documenten wijzen op voorkennis door Navo-landen.

Marco Kroon

Iemand anders die graag aan staatsgeheimen refereert is voormalig commando Marco Kroon. Sinds 2017 vertelt hij in interviews, artikelen en een autobiografisch boek over een geheime missie waaraan hij in Afghanistan zou hebben deelgenomen. Daarbij zou hij ook, zonder dit naderhand aan zijn meerderen te melden, een man hebben doodgeschoten. Nadat ‘Nieuwsuur’ onderzocht wat de commando’s destijds precies in Afghanistan deden, verzocht minister van defensie Ank Bijleveld de programmamakers om hun bevindingen niet uit te zenden. Dat zou volgens haar over staatsgeheimen gaan en mensenlevens in gevaar brengen.

Een maand later berichtte ‘Nieuwsuur’ dat Defensie commando’s en inlichtingenagenten halsoverkop had teruggehaald uit de Afghaanse hoofdstad Kaboel. Net als Kroon dat eerder deed, verzamelden zij daar inlichtingen over de Taliban. Ondanks zijn loslippigheid blijft Kroon een graag geziene gast bij Defensie. Eind vorig jaar presenteerde hij een boek over de geheime operatie. De commandant van de landmacht generaal Leo Beulen was daarbij om het eerste exemplaar in ontvangst te nemen.

Hulpgoederen voor de strijd

Nederland steunde tussen 2015 en 2018 22 Syrische strijdgroepen met zogeheten ‘non-letale goederen’. Trouw en Nieuwsuur ontdekten om welke rebellenbewegingen het onder meer ging, en ook wat voor soort goederen werd geleverd. Vrijwel alle strijdgroepen maakten zich schuldig aan mensenrechtenschendingen en werkten samen met extremistische bewegingen. Een van de door Nederland gesteunde groeperingen, het Levant Front, werd eerder door het OM zelfs als terroristisch bestempeld. Nederland leverde 198 pick-up trucks, die vooral voor de strijd waren bedoeld.

Lees ook:

Staatsgeheimen over Nederlandse steun aan Syrische rebellen zijn per ongeluk onthuld

Trouw en ‘Nieuwsuur’ onderzochten alle van de in totaal 1866 pagina’s aan wob-documenten minutieus, en troffen daar opmerkelijke feiten aan. Hoewel de meeste documenten over het steunprogramma in Syrië zijn geweigerd, en het vrijgegeven deel ook nog eens veel zwartgelakte passages bevat, bleken de stukken per ongeluk staatsgeheime informatie te bevatten.

Blok: Syrische strijdgroepen blijven staatsgeheim

De regering maakte in november ‘per abuis’ staatsgeheimen openbaar omtrent de Nederlandse hulp aan Syrische strijdgroepen. Die informatie is opnieuw tot staatsgeheim verklaard.

Deel dit artikel

Uit vertrouwelijke documenten bleek dat het steunprogramma een meer militair karakter had dan Blok de Kamer voorhield

Drie parlementaire enquêtecommissies klaagden dat ministeries informatie te vaak en onnodig vertrouwelijk verklaarden