Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De mens komt er misschien mee weg, maar in de natuur wordt nepotisme niet gepikt

Home

Mark van Vugt

Mark van Vugt © Trouw
Hoofdzaak

Recente schandalen in de politiek - de affaire-Keizer, het politiekorps, de politiemol Mark M. - en de zorg - angstcultuur bij UMC Utrecht - laten zien hoe moeilijk het is een organisatie goed te besturen. 

Om de kans op corruptie, fraude, en andere integriteitsschendingen te verkleinen heb je een sterke organisatiecultuur nodig. De cultuur van een organisatie kun je grofweg omschrijven als ‘the way we do things here’ en bestaat uit de heersende normen en waarden binnen de organisatie en de groepsdynamiek, ofwel hoe leiding en medewerkers met elkaar omgaan. 

Lees verder na de advertentie

Volgens De Nederlandsche Bank is de organisatiecultuur van cruciaal belang voor goed bestuur, omdat een sterke cultuur ethisch handelen beloont en onethische praktijken bestraft.

Medewerkers durfden hun kritiek op de tests niet te delen met de top uit angst voor overplaatsing of ontslag

Organisatiepsycholoog Erik Essen van de Hogeschool van Amsterdam onderzocht twintig voorbeelden in de publieke sector (gemeenten, ziekenhuizen), en private sector (banken, voetbalclubs) waar integriteitsschendingen hebben plaatsgevonden. Hij identificeert een aantal ‘rode vlaggen’, factoren die integriteitsrisico’s vergroten.

Rode vlag

De eerste rode vlag is als de invloed sterk geconcentreerd is in een of meer bestuursleden en machthebbers geen tegenspraak dulden van elkaar of hun medewerkers.

Een andere rode vlag zijn verkeerde rolmodellen. Als leidinggevenden zelf weinig waarde hechten aan integriteit en niet ingrijpen bij misstanden wordt het verkeerde signaal afgegeven. Bij de DSB-bank van Dirk Scheringa stuurde de top van de bank op de verkoop van producten en werd de zorgplicht naar klanten van ondergeschikt belang geacht.

Een derde rode vlag is de zogeheten ring of silence die optreedt wanneer er wel signalen zijn van immorele praktijken, maar die binnen de organisatie niet worden besproken. Het gesjoemel met de emissietests bij Volkswagen is daarvan een goed voorbeeld. 

Men moet elkaar goed in de gaten houden en rotte appels moeten worden bestraft of verwijderd

Medewerkers durfden hun kritiek op de tests niet te delen met de top uit angst voor overplaatsing of ontslag. Andere rode vlaggen zijn een zwakke bedrijfsvoering en geheimhoudingsconstructies - denk bijvoorbeeld aan geheime overeenkomsten tussen ziekenhuizen en patiënten na de constatering van medische fouten.

Politieke wetenschapper Elinor Ostrom deed onderzoek naar de manier waarop lokale gemeenschappen hun gemeenschappelijke bronnen beheren, soms al eeuwenlang, zoals weidegronden, irrigatiesystemen, drinkwatervoorzieningen, en visserijen.

Ze verdiende voor haar baanbrekende werk in 2009 de Nobelprijs voor de economie. Aardig om te vermelden is dat veel economen verrast waren door haar onderscheiding, omdat ze haar onderzoek niet kenden of niet op waarde schatten.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Elinor Ostrom © EPA

Rotte appels

De optimale condities voor goed bestuur zijn, volgens Ostrom, dat er duidelijke grenzen moeten zijn wie wel of geen toegang heeft tot de gemeenschappelijke voorziening, dat er een relatie moet zijn tussen de kosten die iemand maakt en de opbrengsten, dat men gezamenlijke beslissingen neemt, dat men elkaar goed in de gaten houdt en dat rotte appels worden bestraft of verwijderd.

In­te­gri­teits­schen­din­gen worden direct aangepakt omdat de overleving van de groep op het spel staat

Ook die succesfactoren komen niet uit de lucht vallen. Laten dat nu dezelfde condities zijn voor de evolutie van coöperatie in allerlei biologische systemen, die al miljoenen jaren oud zijn, van cellen tot organen, en van mierennesten tot jager-verzamelaarsculturen. Bij jager-verzamelaars zoals de Kung-San in Afrika of de Ache in Zuid-Amerika worden grote machts- en statusverschillen niet getolereerd, en als iemand gedrag vertoont dat de groep benadeelt - bijvoorbeeld vlees voor zichzelf houden - onderneemt de groep onmiddellijk actie. 

Dat kan in de vorm van roddel, plagen of kritiek, en als zijn of haar gedrag niet verandert dan wordt die persoon uit de groep gestoten of, soms letterlijk, een kopje kleiner gemaakt. Integriteitsschendingen worden direct aangepakt omdat de overleving van de groep op het spel staat.

Een Hooijmaijers, Scheringa, Staal of Munsterman zou het waarschijnlijk in stamverband op de savanne niet lang hebben volgehouden.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Medewerkers durfden hun kritiek op de tests niet te delen met de top uit angst voor overplaatsing of ontslag

Men moet elkaar goed in de gaten houden en rotte appels moeten worden bestraft of verwijderd

In­te­gri­teits­schen­din­gen worden direct aangepakt omdat de overleving van de groep op het spel staat