Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De mens is een van de weinige dieren die een beat kan herkennen

home

Dirk Waterval

© Patrick Post
Interview

Muzikaliteit is aangeboren, ontdekte Henkjan Honing. Nu onderzoekt hij of parkinsonpatiënten misschien baat kunnen hebben bij zijn onderzoek.

De zwarte vleugel in de woonkamer van Henkjan Honing dient tegenwoordig vooral als boekenplank. “Ik speel eigenlijk al sinds de jaren tachtig niet meer,” zegt de hoogleraar muziekcognitie van de Universiteit van Amsterdam. Op de achtergrond klinken de rustgevende klanken van klassiek pianist Glenn Gould. Honing wacht op een mailtje van vakblad Cortex, dat elk moment binnen kan komen. De goedkeuring van zijn laatste artikel naar het unieke muzikale vermogen van de mens, waarover later meer.

Lees verder na de advertentie

Vanuit die woonkamer – vier hoog met uitzicht op het Amsterdamse IJ – praat de hoogleraar over hoe zijn onderzoek uiteindelijk parkinsonpatiënten zou kunnen helpen, of hoe je er beter basisschoolonderwijs mee kunt bewerkstelligen. Maar eigenlijk is hij een wetenschapper voor wie de praktische kant hooguit mooi meegenomen is: drijfveer is duidelijk de bevrediging van zijn nieuwsgierigheid. Dat blijkt wel uit de bevlogenheid waarmee hij praat over wat nog níet duidelijk is aan muzikaliteit, en hoe graag hij zich in die onontdekte wereld willen bewegen.

Want dat muzikaliteit nog steeds iets ongrijpbaars is, kan Honing wel duidelijk maken. Daarvoor gaat hij terug naar die jaren tachtig. Toen hij stopte met het spelen in bandjes, en wetenschap de boventoon begon te voeren in zijn leven.

En warempel, ieder kind reageerde verbaasd als er onverwacht een toon uit de beat werd weggelaten

In die tijd, rond zijn promotie, probeerde Honing een computer te leren wat maatgevoel is. Moet te doen zijn, ieder mens kan immers gedachteloos en zonder training met muziek meedeinen of klappen. Maar dat wat voor de mens zo triviaal is, bleek absurd moeilijk in programmeertaal te vatten. Zo’n computer heeft heel moeilijk door waar ‘de één’ zit, het begin van elke maat. Luisteren naar waar de krachtigste toon zit (Vá-der jacob, Vá-der jacob, Sláápt gij nog?), biedt niet altijd uitkomst. Neem reggae – daar ligt de nadruk steeds ná de tonen die bij rock en pop juist het geraamte van de maat vormen. De eerste tel is er juist stil, maar toch voelen mensen hem. Computers niet.

Vier jaar knutselen leverde hem een rood doosje op met een zwarte naaldhakschoen erop, die via een computer ritmisch met de muziek mee kon tappen. Speelde je de muziek iets sneller af, dan had de schoen het na enig geklungel door en zat hij in het nieuwe tempo.

Een wetenschappelijke carrière kwam nu snel van de grond, met als voorlopig hoogtepunt het baby-onderzoek uit 2009. In een Hongaars ziekenhuis mocht Honing met collega’s onderzoek doen met 14 baby’s van slechts een paar dagen oud. Konden die horen waar eerste tel van elke maat zit in een simpele drumbeat? De periodiciteit horen in de eindeloze stroom boem klats, boem boem klats?

Met een mutsje vol pleisters met elektroden zocht hij het uit. En warempel, ieder kind reageerde verbaasd als er onverwacht een toon uit de beat werd weggelaten – dat zie je in het brein op een EEG-scan. Die verbaasdheid was groter als de eerste tel werd weggelaten dan wanneer het een andere tel in de maat betrof. Apen kunnen die laatste stap niet maken, zag Honing in een ander onderzoek.

Conclusie: de mens heeft een aangeboren maatgevoel, één die je niet bij andere primaten ziet. Honings vakgroep deed zijn uiterste best zijn eigen studie te ontkrachten om er zeker van te zijn dat ze het toch echt bij het rechte eind hadden. Advocaat van de duivel spelen door het van alle kanten te bekijken. Maar in een artikel dat binnenkort verschijnt lijkt dat toch echt definitief het geval. Het is die studie waarvoor elk moment de laatste goedkeuring op zijn scherm kan verschijnen.

Twee andere diersoorten die maatgevoel hebben: papagaaien en zeeleeuwen

Wat heeft de mens eraan zo goed te zijn in het herkennen van een beat?

“Het idee is dat dat talent geholpen heeft om groepen van de vroege mens bij elkaar te houden. Als je samen wilt dansen, zingen, muziek maken of zelfs marcheren, moet iedereen maatgevoel hebben. In hetzelfde tempo kunnen denken. Zo niet, vergeet dat dansen en zingen dan maar. En dat zijn allemaal zaken die binden, cruciaal zijn voor een groepsgevoel. Apen kunnen elkaar nog vlooien, maar bij de mens werden die groepen waarschijnlijk al snel veel te groot voor dat soort tijdsintensieve dingen. Dan is muzikaliteit en het kunnen bewegen op muziek een heel mooie oplossing, een die in de evolutie blijkbaar overeind blijft.”

“En ook echt iedereen heeft dat talent trouwens. We onderwierpen naast baby’s en apen ook grote groepen volwassenen aan die luistertest met omissies in de beat, musici en niet-musici. Maar daar bleek wat dit betreft geen verschil tussen.”

Honing vertelt met zichtbaar plezier over twee andere diersoorten die maatgevoel hebben: papagaaien en zeeleeuwen. Hoewel hun brein erg anders is ingericht dan dat van primaten – waaronder de mens – leven deze twee diersoorten ook in grote groepen. Vooral papagaaien schijnen plezier te hebben in het met hun kopje zwaaien in de maat van hiphop of rock. Internetfenomeen Snowball gooit er zelfs zijn pootjes beurtelings bij in de lucht – een soort klompendans, kraaiend van plezier. “Maar hier zien we ook die sociale component: hij danst alleen als zijn baasje er naast staat. Loopt het baasje weg, dan boeit het hem ineens niet meer, kijkt hij gewoon om zich heen.”

De tekst loopt door onder de video.

U zegt dat kennis over muzikaliteit kan helpen bij de aanpak van Parkinson.

“Een van de meest fascinerende ontdekkingen in mijn veld vind ik toch wel de sterke link tussen het auditieve gedeelte van ons brein en het motorische deel. Leg iemand in de MRI-scanner waar in hij zich niet kan bewegen, zet wat rockmuziek op en motorische breindelen lichten op, alsof hij aan het dansen is.

“Meer informatie over hoe die link precies verloopt leidt hopelijk inderdaad tot vooruitgang bij patiënten met Parkinson, waarvan nu al duidelijk is dat die makkelijker in beweging komen wanneer ze een metronoom horen tikken. Blijkbaar activeert die regelmaat iets in het auditief gedeelte, dat een positieve weerslag heeft op het motorische.”

U bent de broer van de vermaarde saxofonist en Boy Edgarprijswinnaar Yuri Honing. Spart u weleens met hem over wat muziek is, over wat ze doet met de luisteraar?

Honing moet lachen: “Nee, we kunnen heel goed overweg, maar wat muziek betreft hebben we een tegenovergestelde insteek. Hij zet als kunstenaar graag overal een uitroepteken achter, terwijl ik als wetenschapper overal vraagtekens plaats. Hij creëert nieuwe composities en moet daar natuurlijk achter gaan staan. Ik ben juist van weinig dingen echt zeker, en krijg bij elke beantwoorde vraag tien nieuwe.”

Begin volgend jaar staat Honing op de theaterplanken met collega’s Dick Swaab en Erik Scherder. Het publiek krijgt dan met gebundeld enthousiasme uitgelegd waarom muziek zo belangrijk is, bijvoorbeeld in het basisonderwijs. “Daar moet muziek echt weer onderdeel worden van het curriculum, vinden wij. Het is een vorm van non-verbale communicatie die niet alleen helpt om nieuwe vriendjes te maken, maar mogelijk ook om je beter op je andere vakken te concentreren. In hoeverre kinderen er ook echt cognitief en sociaal op vooruitgaan, onderzoek ik nu samen met Erik een promotiestudent.” Het antwoord laat zich raden.

Wie is Henkjan Honing?

Honing (1959) studeerde in Utrecht, Londen en Stanford en belandde uiteindelijk in Amsterdam om daar het hoogleraarschap te bekleden. Opgegroeid in een muzikaal gezin waarin iedereen een instrument speelde, stopte Honing zelf rond zijn 25e als muzikant om zich helemaal op de wetenschap te richten. In 2013 verscheen de nieuwste versie van zijn boek ‘Iedereen is muzikaal’, dat inmiddels ook in het Engels is vertaald.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
En warempel, ieder kind reageerde verbaasd als er onverwacht een toon uit de beat werd weggelaten

Twee andere diersoorten die maatgevoel hebben: papagaaien en zeeleeuwen

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.