Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De massamens zit in ons allemaal

Home

MARCO VISSCHER

Gebrek aan bescheidenheid, aan zelfkritiek, en aan respect voor autoriteit: de massamens is een narcist. Dat vond de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset bijna een eeuw geleden. Zijn vertaler Diederik Boomsma ziet de massamens overal.

Het was geen dikdoenerij om af te spreken in de binnentuin van het Waldorf Astoria. De luxe van een van Amsterdams duurste hotels is Diederik Boomsma zelfs zo onbekend, dat hij aan de ober schuchter vraagt wat dat ook alweer is, een 'aperitiefje'.

De reden voor deze locatie is simpel: je kunt er zo rustig zitten. Anderen zitten opeengepakt op drukke terrasjes, maar Boomsma verkiest de verstilling van de prachtig onderhouden tuin vol tulpen, verscholen achter de Herengracht. Daar zit hij wel vaker, 'met een kop koffie en een boek'. Hij moet er even om lachen. Tja, wie doet dat tegenwoordig nog, een boek lezen...

Boomsma, opkomend intellectueel en Amsterdams CDA-politicus, is de vertaler van 'De opstand van de massamens', het bekendste werk van de Spaanse filosoof José Ortega y Gasset, dat net is heruitgegeven. Volgens Boomsma is het denken van deze filosoof-visionair vandaag nog relevanter dan toen diens boek verscheen, in 1930.

Lees verder na de advertentie

Wat is de massamens? Vast niet iemand die zou afspreken in zo'n smaakvolle omgeving...

"Nou, misschien juist wel. De massamens kent geen bescheidenheid en duldt geen autoriteit buiten zichzelf. Die eigenschappen kom je volgens Ortega juist vaker tegen onder hogeropgeleiden, ofwel het soort waartoe ik behoor en dat hier pleegt te vertoeven."

Omschrijf de massamens eens wat meer.

"Hij vindt zichzelf goed genoeg en heeft geen zelfkritiek. Heeft een gesloten geest. Neemt geen verantwoordelijkheid. Is naar binnen gekeerd, niet vanuit introspectie, maar vanwege zijn narcisme.'"

Hoe herkennen we een massamens op straat?

"De massamens is overal! De massamens zit in onszelf, want we kunnen ons niet onttrekken aan de wereld waarin we leven. Daarom ben ik in de titel afgeweken van de eerdere vertaling van dit boek, 'De opstand der horden'. Dat roept het beeld op van bijlzwaaiende barbaren. Onterecht, want de massamens zit in ons allemaal."

Hoe is die massamens ontstaan?

"Hij is het product van de Franse Revolutie en de industrialisatie. Er is een nieuwe wereld ingeluid, die wordt gekenmerkt door vrijheid, gelijkheid, welvaart, rechten, machines, technologie... Dat alles voedt de massamens. Want in de moderne wereld wordt de mens niet meer van nature geleerd bescheidenheid te ontwikkelen en grenzen te accepteren."

Vergeet u zich niet te verheugen over de toegenomen welvaart en gezondheid?

"Dat zijn zeker goede ontwikkelingen geweest. In de oude wereld was het leven vol beperkingen: schaarste, honger, ziekte, gevaar. Je moest je verhouden tot autoriteiten, maatschappelijke en geestelijke. Die situatie had haar eigen problemen en uitdagingen. Ortega wordt te snel weggezet als cultuurpessimist. Hij had altijd oog voor het goede, maar ook voor mogelijke schadelijke neveneffecten."

Ooit was Spanje een van de rijkste, machtigste landen. Die dominantie was allang in verval toen het land eind negentiende eeuw de laatste kolonie verloor. Dat maakte de vernedering compleet. 'Afrika begint bij de Pyreneeën', spotte de rest van Europa, dat steeds welvarender werd. Op dat dieptepunt van Spanje's zelfvertrouwen werd José Ortega y Gasset, afkomstig uit een intellectueel milieu, volwassen.

De Eerste Wereldoorlog maakte een eind aan het vooruitgangsgeloof. In die ontreddering ontstonden massabewegingen, gevoed door democratisering en de eerste contouren van een consumptiemaatschappij. Het debat over traditie en moderniteit waarin Ortega zich mengde, speelde zich af in het onheilszwangere interbellum, waarin het communisme en fascisme aantrekkelijke ideologieën werden.

Ortega, zegt Boomsma, nam een eenzame positie in. Hij wilde Spanje moderniseren, maar was beducht voor de gevaren. Overvloed kan uitmonden in een futloos bestaan. Het gelijkheidsideaal kan autoriteit ondermijnen. Vrijheid kan leiden tot egoïsme. 'La rebelión de las masas', opgebouwd uit essays, werd alom gelezen en geprezen. Johan Huizinga, Nederlands beroemdste historicus, noemde het werk 'een baken in den storm dezer bewogen tijden'.

De cultuurpessimist in Ortega zou toch aangenaam verrast zijn geweest over de grote morele verontwaardiging die we nu tonen bij racisme, natuurrampen of bootvluchtelingen.

"Dat is nog maar de vraag. Heel veel mensen roepen schande om te laten zien dat anderen slecht zijn en zijzelf goed. Op social media zie je dat heel duidelijk. Dat kan een uiting van moreel narcisme zijn. De nadruk op emotie kan ook een teken zijn dat argumenten vandaag niet meer tellen. We leggen sterk de nadruk op de vrijheid van meningsuiting. Dat zie ik zeker als een belangrijk recht, maar er is weinig aandacht voor meningsvorming. Ik maak me er zelf vast ook aan schuldig, maar het lijkt erop dat we het belangrijker vinden om onze mening te verkondigen dan om die eerst goed te overwegen en te laten bekritiseren."

Is dat typerend voor de massamens?

"De massamens heeft geen onderbouwing nodig om zich te uiten. Hij accepteert niet dat hij ernaast kan zitten, dat hij zich moet inspannen om na te denken, of dat iemand anders het misschien wel beter weet. Daardoor dreigt het opiniecircuit te versmallen. Aan de ene kant heb je de politieke correctheid van de narcisten die hun morele zuiverheid willen etaleren, en aan de andere kant heb je de bozige onvrede en verbolgenheid.

Die twee kampen versterken elkaar. In beide gevallen gaat het om een gebrek aan bereidheid om een discussie aan te gaan op basis van ideeën. Het zijn beide manieren om het debat dood te slaan. Neem dat 'doodslaan' gerust letterlijk. Volgens Ortega grijpt de massamens altijd naar geweld. En politieke correctheid is volgens mij een vorm van geweld."

Hoezo? Politieke correctheid is toch juist een vorm van beschaving?

"Beschaving is: argumenten serieus nemen. Er is een sfeer ontstaan van verdachtmaking als je niet meegaat in collectieve morele verontwaardiging. Neem discriminatie op de arbeidsmarkt. Voor de goede orde: dat is een reëel probleem. Maar iedereen doet daar zo verbolgen over dat je er nauwelijks nog vragen over kunt stellen. Al die verontwaardiging brengt allochtone jongeren niets, de constante ophef voedt het idee dat zij altijd worden tegengewerkt en er niets aan kunnen doen dat ze zonder werk zitten."

Door verontwaardiging kunnen wel gelijke rechten ontstaan. Dat is toch goed?

"Gelijkheid is een uitstekend ideaal in de stembus en de rechtbank, maar op andere terreinen gaat dat ideaal niet op. Kijk naar het groeiend aantal mensenrechten; een trend die Ortega al voorspelde. Mensenrechten zijn dubbelzinnig: ze geven waardigheid en houvast, maar maken ook passief en kweken sentiment. Probleem is dat de taal van mensenrechten nadruk legt op wat wij van buiten allemaal zouden moeten krijgen. Zo raakt ondergesneeuwd wat echt bepalend is voor beschaving: karakter, gevormd door ervaring, plichtsbesef en opoffering. In plaats van onszelf te willen verbeteren, gaan we iets opeisen. Dat risico zie ik ook in de verontwaardiging over werkloosheid onder allochtone jongeren: die kan leiden tot apathie en wrok."

Maar de kiezer die boos is over ongelijkheid stimuleert de politicus er wat aan te doen, toch?

"Dat vraag ik me af. De massamens wil voor alles wat hem niet bevalt meteen de staatsmachine in werking stellen. Maar een oplossing van de staat vergt van de kiezer geen inspanning of offer, ze ontslaat de kiezer van het nemen van zijn verantwoordelijkheid.

De discussie over ongelijkheid - die zo is opgelaaid na het boek van Thomas Piketty - is een mooie illustratie van de kritiek die Ortega uitte. Hij zou het hebben betreurd dat economische gelijkheid het debat domineert. Immers, ongelijkheid is niet het probleem; armoede is het probleem. Als mensen in armoede leven moeten we daar wat aan doen. Maar vandaag zijn we gericht op hoe we ons tot elkaar verhouden in onze economische positie. Dat is een teken van geestelijke en culturele zwakte."

Zat Ortega er volgens u wel eens naast?

"Ja, hoor. Hij dacht dat de wetenschap niet kon blijven bestaan zonder een basale filosofie. Hij voorspelde - en dit klopt wél - dat er steeds verdergaande specialisatie van wetenschap zou komen. Hij dacht dat het zou leiden tot 'onwetende kenners': experts op een heel klein gebied, die menen dat ze álles weten. Die specialisatiegolf heeft er inderdaad toe geleid dat er nu veel minder breed ontwikkelde, gecultiveerde mensen zijn dan in, zeg, 1750. Maar hij dacht dat de wetenschap zou verdwijnen. Het tegendeel is eerder het geval."

Wanneer is in dit gesprek Diederik Boomsma aan het woord en wanneer José Ortega y Gasset?

"Haha, goede vraag... Laat ik zeggen dat ik het voor een heel groot deel uiterst trefzeker vind wat hij heeft beschreven."

Boomsma formuleert zorgvuldig, zoekt de nuance. Hij strooit met aforismen. 'Het gebrek aan plichten schept een ondraaglijke leegheid', zegt hij dan ineens. Of: 'Zonder dankbaarheid is er geen levensvreugde.' Of: 'Een geest kan zich alleen openen vanuit bescheidenheid.'

Is het geen probleem voor u dat Ortega agnost was, terwijl u een overtuigd christen bent?

"Daarin verschil ik inderdaad van hem. Ik vind dat hij de rol van de teloorgang van de kerk onderschat bij de opkomst van de massamens. Het christendom brengt morele waarden met zich mee die op een andere manier moeilijk te verwerven zijn. Zo geeft het christendom mensen het besef van hun beperkingen, alsook de deugden van bescheidenheid en dienstbaarheid. Dat is de kracht van religie: ze biedt troost in de tragiek van ons bestaan. Het christendom werpt een dam op tegen zowel trots en eigendunk als apathie en nihilisme."

Het christendom komt niet meer terug. Wat nu?

"Dat is de cruciale vraag. De massamens ziet beschaving als een natuurlijk gegeven, maar hij beseft niet wat nodig is om die beschaving in stand te houden. Ik denk dat we terug moeten naar innerlijke waarden. Dat kost moeite, want ze komen niet automatisch voort uit onze vrije, democratische samenleving.

Een gedeelde filosofie zou waardevol zijn, maar met het wegvallen van het christendom zal iedere generatie die opnieuw moeten vinden. Juist daarom is het belangrijk om de mechanismen van de moderne samenleving te analyseren, en te herontdekken dat het morele leven veel complexer en veelomvattender is dan zaken als democratie, vrijheid, gelijkheid en mensenrechten. Voor dat besef zijn mensen nodig die daarop wijzen."

Wie is Diederik Boomsma?

Diederik Boomsma (36) studeerde kunstgeschiedenis, milieuwetenschappen en ecologie aan universiteiten in Spanje en Engeland. Hij promoveert en doceert in de filosofie aan de Universiteit van Leiden. Hij is duoraadslid voor het CDA in de Amsterdamse gemeenteraad en bestuurslid van de Edmund Burke Stichting, die het conservatisme wil bevorderen. Hij schreef eerder over Ortega in de bundel 'Conservatieve vooruitgang'. Op maandag 18 mei is er in het Amsterdamse debatcentrum De Balie een discussie naar aanleiding van 'De opstand van de massamens'.

Ortega y Gasset zou zich storen aan het Piketty-debat: ongelijkheid is niet het probleem, armoede is het probleem

Deel dit artikel