Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

De markt zorgt als een moeder voor mensen en kent ze als geen overheid ooit zou kunnen

home

Laura van Baars

Demonstranten in Florida doen mee aan de 'wereldwijde dag' van actie tegen Walmart. die onder meer wordt gehouden wegens de slechte behandeling van medewerkers. © afp
Interview

'That's funny. Zie je dat gebouw daar?" Deirdre McCloskey wijst vanuit haar knalgele Smart op een neoklassiek gebouw dat in de steigers staat. Ze rijdt door Hyde Park, de chique wijk niet ver van het woonhuis van de Obama's. Hier ligt de University of Chicago, een van de beste universiteiten van de Verenigde Staten. "Dat is de voormalige theologiefaculteit. Die wordt nu omgebouwd tot het Milton Friedman Institute. Op de plek waar vroeger God vereerd werd, gaan ze over op de aanbidding van de Mammon."

Deirdre McCloskey © Rene Clement

Ironie waar McCloskey wel van houdt. De hogepriester van de vrijemarkteconomie, Milton Friedman, was haar leermeester en collega aan de universiteit van Chicago. Net als hij en zijn volgelingen, de Chicago Boys, gelooft McCloskey in laissez faire, in de werking van vraag en aanbod, in zo min mogelijk inmenging van overheid of vakbonden en in de verwoestende kracht van het nivelleren van inkomens. Die libertaire ideeën zijn nooit veranderd, sinds McCloskey begin jaren tachtig Chicago verliet om te gaan werken aan de iets minder gerenommeerde universiteit van Iowa. Bevrijd van de icoon van Friedman kreeg zij daar meer ruimte voor haar eigen ideeën. Want sinds 'Iowa' voegt McCloskey nog een dimensie toe aan de leer van de vrije markt, namelijk dat die als geen ander in staat is om deugdzaamheid in mensen los te maken. En o ja, er is nog wat veranderd sinds McCloskeys tijd als Chicago Boy: de macho professor is vrouw geworden.

"Ik noem mijzelf een moederlijke libertair", zegt McCloskey later in haar met duizenden boeken gevulde appartement in een oude drukkerij downtown Chicago. Ze is inmiddels zeventig en met emeritaat. De voormalige aanvoerder van een American footballteam draagt nu ringen aan haar vingers om haar grote handen wat kleiner te doen lijken. Ze heeft roodgelakte nagels, blauwe oorhangers en opgestoken blond haar. Een slanke neus en fijne jukbeenderen (gevolgen van plastische chirurgie) en sprekende, doordingende ogen met vaak een ironische twinkeling.

Geslachtsverandering
Haar geslachtsverandering geeft nogal eens aanleiding tot dubbelzinnigheid. Zeventien jaar geleden maakte Donald plaats voor Deirdre. "Was ik een andere econoom geweest als ik nog steeds een man was? Ik weet het niet. Natuurlijk heb ik wel veel bredere ervaringen in mijn leven. Ik weet dat mannen iedere tien seconden aan moed denken. Ik weet ook dat vrouwen iedere tien seconden aan liefde denken. Maar ik beschouw mijn denken toch vooral als een proces van volwassen worden. Waarom ik mijzelf een moederlijke libertair noem, is omdat ik ervan overtuigd ben dat de markt als een moeder zorgt voor mensen. De markt kent de mensen als geen overheid ooit zou kunnen, is het beste in staat de behoeften op de juiste plaatsen te vervullen en ervoor te zorgen dat er genoeg is voor iedereen."

In haar trilogie 'The Bourgeois Virtues' bezingt McCloskey de lof van de burgerman. Deze wordt sinds jaar en dag weggezet als een benepen ziel, gericht op winst en eigenbelang. De crisis heeft dat beeld alleen nog maar versterkt. Maar niets is minder waar, vindt McCloskey. "Ontcijfer je het proces van de vrije markt, dan zie je welke zeven deugden ons handelen bepalen."

De deugden van het kapitalisme
Kapitalisme is prudentia. Het afwegen van voor- en nadelen en tot de conclusie komen dat het beter is handel te drijven dan om aan te vallen. Het is gematigdheid: leren sparen en verzamelen.

Kapitalisme is rechtvaardigheid: beschermen van eigendom en betalen voor loon naar werk. Het is ook de moed om niet bang te zijn voor verandering, om iedere dag weer fris naar je werk te gaan en je open te stellen voor nieuwe ideeën.

Kapitalisme is liefde: het zorgen voor je personeel, je collega's en je naaste burgers. Hierin zit in een heilig vuur dat het wereldse overstijgt.

Het zorgt voor vertrouwen of geloof in de gemeenschap, in de mensen met wie je zaken doet en voor mogelijkheden om die gemeenschap in ere te houden en er je eigen identiteit in te vinden. Kapitalisme is de hoop op een betere toekomst, op de mogelijke verandering die het leven iedere dag weer zin geeft.

"Iemand die zegt dat een handelaar een minder rijk innerlijk leven heeft dan een filosoof of een priester, heeft er niets van begrepen."

Nederlandse geschiedenis
McCloskeys bibliotheek bevat een schat aan literatuur over de Nederlandse geschiedenis, want er is geen cultuur die de waarheid van haar zeven burgermansdeugden zo goed illustreert. Ze kan het weten, want ze was drie jaar Tinbergen-hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. "Holland" - zoals ze het land noemt om de 'N' van Nederland te vermijden die haar altijd doet stotteren - is haar dierbaar, niet in de laatste plaats omdat het haar in staat stelde in alle rust te kunnen overgaan van Donald op Deirdre.

Grinnikend haalt ze een herinnering aan die tijd uit haar keukenla: een flessenkrabber. "Natuurlijk gebruik ik dit ding als Amerikaanse nooit om de laatste restjes uit mijn yoghurtfles te schrapen. Maar dat Nederlanders dat wel doen, tekent hun prudentia. Waarom schrapen jullie? Niet alleen uit zuinigheid, maar ook omdat jullie dat zo geleerd hebben. Het zijn huishoudelijke waarden die overgedragen zijn in het gezin. Verspilling is zonde, dat doe je gewoon niet."

Kruisteken slaan
Bij twee gelegenheden slaat McCloskey een kruisteken, op zondagochtend in de kerk en als zij de naam van Adam Smith uitspreekt, de grondlegger van de vrijemarkteconomie. "Smith heeft altijd de moraal in de economie gezien. Economie is niet meer dan een handeling van de ene mens tegenover de andere. Jij tegenover mij. Als je dat voor ogen houdt, begrijp je dat economie nooit louter in getallen of modellen is uit te drukken. Het zet een keur aan menselijke gevoelens, talenten, reacties en omgangsvormen in werking. Dat zijn de deugden waar ik over spreek."

U schreef uw eerste boek over de deugden van de bourgeois in 2006. Is het sindsdien niet moeilijker geworden om het kapitalisme te associëren met deugdzaamheid?

"Nee. De crisis is erg, maar als historica kan ik er niet anders naar kijken dan naar een kortstondige moeilijke periode die weer overgaat. Ik zie hierin geen reden om aan te nemen dat de mensheid verpest is door dit systeem. Natuurlijk zijn er die slechte, arrogante bankiers die nog steeds niet genoeg gestraft zijn. Maar zij zijn de small potatoes. De meeste bankiers nemen hun werk heel serieus. Er zijn menselijke fouten gemaakt, maar die moet je niet verwarren met het kapitalisme."

Daar zijn veel filosofen en zelfs economen niet van overtuigd. Zij geven de schuld aan het kapitalisme. Volgens de Occupy-beweging hebben mensen de buik vol van het systeem...

"U heeft het over linkse ideologen die geen alternatieven bieden. De Occupy-beweging is ongelooflijk oppervlakkig. De hele intelligentsia heeft boter op zijn hoofd met hun linkse, eendimensionale benadering van het kapitalisme. Sinds de Romantiek halverwege de negentiende eeuw wordt de bourgeois door intellectuelen weggezet als een op hebzucht en eigenbelang gerichte woekeraar. En de crisis was wat dat betreft koren op hun molen."

Is dat zo gek? Wat mensen nu zien, is werkloosheid, groeiende armoede en onbetaalbare schulden. En zakkenvullende zakenlieden en bankiers.

"Dit zijn mensen met een gevallen natuur, en niet per definitie uitwassen van het systeem kapitalisme. Je treft in het kapitalisme veel minder mensen aan die zich slecht gedragen dan in welk ander systeem dan ook. Het kapitalisme dwingt je tot het nakomen van afspraken, anders wil niemand meer zaken met je doen. Buit je mensen uit? Dan wil niemand voor je komen werken. Licht je iemand op? Dan wil niemand je klant meer zijn. Het valt mij op dat zakenlieden veel scrupuleuzer zijn dan mensen die voor de overheid, een liefdadigheidsorganisatie of de kerk werken. Die denken dat ze vanzelf al aan de ethiek voldoen omdat ze 'goed werk' doen, maar gaan hun boekje veel vaker te buiten."

Dat is een schrale troost voor een arme werkloze...

"Ook voor de armen is de vrijemarktwerking het beste. Ik vind dat je via giften moet voorkomen dat mensen van de honger omkomen. Maar doe het niet via subsidies, uitkeringen of nivellering. Die binden mensen aan beide benen. Zij moeten innovatief blijven, vooruitkomen, productief zijn, hoop houden, perspectief zien, creatief zijn, verbinding leggen, verstandig zijn, eerlijk blijven. Kortom, de deugden betrachten. Productiviteitsgroei is het enige dat ons allemaal vooruithelpt.

"Een simpel voorbeeld dat dit illustreert is dat het gemiddelde inkomen in de VS in 1800 6 dollar per dag was. Afgezet tegen dezelfde prijzen, was dat gemiddelde inkomen in 2010 129 dollar per dag. Gemiddeld zijn mensen nu ongelooflijk veel rijker, ook immaterieel. Mensen zijn gelijker, beter opgeleid, vrijer. Wie kan zeggen dat het kapitalisme onze levens niet verbeterd heeft?"

We hebben dankzij het socialisme goede arbeidsomstandigheden opgebouwd. Onder druk van de markt lijken die nu weer te worden afgebroken. Een bedrijf als Walmart betaalt hongerlonen en laat mensen dag en nacht werken. Dat kan toch niet?

McCloskey veert op: "Walmart is het meest innovatieve detailhandelsbedrijf dat we kennen in dit land! Ze moeten zich alleen niet zo te kijk laten zetten als slechte werkgever. Dat mensen daar hard moeten werken is omdat dit bedrijf weet hoe je de prijzen laag houdt en de beste service biedt. Dat de macht van de vakbonden daar zo gering is, is terecht. Wat hebben vakbonden ooit bijgedragen aan productiviteit? Wat heeft de overheid ooit bijgedragen? Als je de minimumlonen verhoogt, worden er alleen maar minder mensen aangenomen. Je kunt innovatie niet tegenhouden.

Ik sprak laatst met de baas van een grote rederij van cruiseschepen in Zweden. Hij vroeg mij: kan ik die innovatie stoppen? Ik heb geen zin meer om voortdurend op mijn tenen te moeten lopen in de concurrentie met anderen. En ik zei hem: 'Nee. Jij moet mij, je klant, altijd blijven dienen."

Radicaal kiezen voor eindeloze productiviteit gaat misschien wel over de rug van de kleine man. Hij staat in de nachtploeg, kan de eindjes niet meer aan elkaar knopen. Hij ziet dat hogere doel van groei toch niet in?

"Overleg, overleg, overleg, dat is typisch Nederlands. Jullie voelen je er ongemakkelijk bij als iemand het ergens niet mee eens is. Maar soms moet je ergens voor kiezen, ondanks alle bezwaren. Toon irrationele vastberadenheid. Zoals je ook zegt: iedereen in Nederland is gelijk, terwijl je weet dat het niet waar is. Toch is het belangrijk dat je daar naar streeft. Zo is het ook met besluiten tot groei via de vrije markt. Natuurlijk zullen sommige mensen buiten de boot vallen, maar over het geheel genomen brengt groei alle goeds."

Irrationele vastberadenheid, durven kiezen: het kenmerkt McCloskey misschien ook wel in haar persoonlijke leven. Door haar besluit om vrouw te worden, verloor zij haar echtgenote na dertig jaar huwelijk en bovendien haar volwassen zoon en dochter. Al zeventien jaar lang geen woord van hen, ondanks McCloskeys verwoede pogingen het contact te herstellen. Doet het haar twijfelen aan haar persoonlijke radicale besluit? "Ik lig er 's nachts eerder wakker van of het goed was voor mijn carrière om de University of Chicago te verlaten, dan of ik vrouw had moeten worden. Dit is wie ik ben, het is goed zo. Ik werk hard en doe wat ik kan om de samenleving ervan te doordringen dat kapitalisme mensen juist tot liefde aanzet. Tegelijkertijd hebben de mensen die mij het meest dierbaar zijn, mij afgezworen. Is dit het waard geweest? Ik heb mijn identiteit gevonden. Maar liefde is schaars. En dat ik die van mijn gezin verloren heb, dat blijft vreselijk."

Deirdre McCloskey, econoom
Deirdre Nansen McCloskey (1942) werd geboren als Donald. De zoon van een Harvard-professor studeerde eveneens aan die universiteit en is econoom, historicus en letterkundige.

De echtgenoot en vader van twee, werd in 1995 vrouw. Voordien verwierf McCloskey faam met een theorie over de retoriek van de economie, waarin hij afrekende met de louter wiskundige benadering van de economie. Hij werkte hierin samen met zijn hartsvriend, de Rotterdamse hoogleraar Arjo Klamer, die Donald als Deirdre voor drie jaar naar de Erasmus Universiteit haalde. McCloskey is momenteel verbonden aan de universiteiten van Illinois en Gotenburg.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.