De lokale democratie bestaat niet

home

Hans Goslinga

Fractievoorzitters (VLNR) Diederik Samsom (PvdA), Halbe Zijlstra (VVD), Alexander Pechtold (D66), Sybrand Buma (CDA) en Emile Roemer (SP) voorafgaand aan het verkiezingsdebat in het actualiteitenprogramma Pauw & Witteman, gepresenteerd door Jeroen Pauw en Paul Witteman. © anp
Column

Zal het nog wat worden met de lokale democratie? De nationale politici Zijlstra, Samsom, Roemer, Pechtold en Buma gaven donderdag met een debat in 'Pauw & Witteman' 'de aftrap voor de gemeenteraadsverkiezingen'. Een bewijs van minachting voor de lokale democratie of realisme?

 
Na 19 maart zijn de nieuwe gemeenteraden democratisch gelegitimeerd, maar die legitimatie is in hoge mate een staaltje van collectief zelfbedrog

De invloed van Den Haag op het stemgedrag bij raadsverkiezingen is zo groot, verklaarde Witteman, dat de fractieleiders met het tv-debat instemden. Dat klinkt plausibel, maar klopt het ook? Ja, volgens onderzoek van de Vereniging van Nederlandse gemeenten uit 2006 laat ongeveer de helft van de kiezers zich leiden door nationale overwegingen en slechts een kwart door lokale. De vervolgvraag is dan wel of de landelijke kopstukken die trend met hun dominante aanwezigheid moeten versterken?

Niet alleen wekken zij de indruk vooral met hun eigen positie in Den Haag bezig te zijn, ook dragen zij bij aan de onhelderheid van het mandaat van de lokale politici. Het valt niet mee dat mandaat te verstaan als de helft van de kiezers thuisblijft en de andere helft zich vooral door de nationale politiek laat leiden. Na 19 maart zijn de nieuwe gemeenteraden democratisch gelegitimeerd, maar die legitimatie is in hoge mate een staaltje van collectief zelfbedrog.

Onvindbare democratie
Het gevolg is dat de gemeenteraden in een democratisch luchtledig hangen, wat de vicieuze cirkel van vervreemding en nog lagere opkomsten zal versterken. Een van de mooiste zinnen uit het werk van Montesquieu is deze: 'Het verbijsterde volk zocht de democratie en vond haar niet.' Dat sloeg op de eerste aanzetten tot democratie in het Engeland van de zeventiende eeuw, nadat de republikein Cromwell de koning had afgezet.

Was het tv-debat tussen de kopstukken nog maar gegaan over de nog altijd onvindbare democratie in de gemeente. Helaas. "Nog even over de gemeenteraadsverkiezingen", riep Witteman drie minuten voor einde uitzending. Hoe komt het dat de opkomst steeds lager wordt? Dat had de eerste vraag moeten zijn, want het is hard nodig de lokale democratie nieuw leven in te blazen.

De belangrijkste voorwaarde is een grotere autonomie, zodat er echt politieke keuzen zijn te maken en er een publiek debat kan ontstaan. Het is ironisch dat Europa en de gemeenten aan hetzelfde democratisch tekort lijden: het ontbreken van een publieke ruimte. De vervreemding zit dus niet in de fysieke afstand, maar in het ontbreken van een vitale verbinding tussen gemeenschap en bestuur. Het resultaat in democratische zin is de dood in de pot.

Dwingende voorwaarden
Dat is ernstig en het is me een raadsel waarom de vijf fractieleiders dit wezenlijke punt lieten liggen. Of eigenlijk ook niet, want het Haagse beleid is er niet op gericht de lokale autonomie te versterken. Integendeel, met de opdracht taken van de verzorgingsstaat van het rijk over te nemen en voor minder geld uit te voeren, komt de al kleine autonome beleidsruimte van gemeenten (circa 20 procent van de begroting) nog sterker onder druk te staan.

Den Haag schept wel de (dwingende) voorwaarden voor sociale participatie van burgers, maar de ruimte voor democratische participatie blijft daar ver bij achter. Een oerprincipe van de democratie is 'geen belasting zonder vertegenwoordiging'. Maar je kunt het ook omdraaien: de vertegenwoordiging van het volk stelt weinig voor zonder zeggenschap over de verdeling van de belastinginkomsten. Vergroting van het lokale belastinggebied ten koste van de rijksbelastingen zou een essentiële bijdrage aan de democratie zijn.

Gekozen burgemeester
Zolang gemeenten agentschappen van het rijk blijven, zit er zowaar een cynische logica achter de bemoeienis van de nationale politici met de raadsverkiezingen. Deze logica valt wellicht te doorbreken door introductie van de gekozen burgemeester, die in zijn persoon ten minste de verbinding met de gemeenschap kan revitaliseren en met behulp van de kiezers kan pogen iets van de autonomie te heroveren.

Deze staatkundige ingreep zou aansluiten bij de organische ontwikkeling die een opmars laat zien van lokale partijen. In een studie naar het lokale stemgedrag in 2010 schrijven Tilburgse politicologen dat succes toe aan de profilering van de lokalo's op plaatselijke kwesties en hun ijveren een persoonlijke band tussen kiezers en politici tot stand te brengen. Het is iets en alles is beter dan berusten in de fatale verstarring van de lokale democratie, waar onze nationale politici domweg overheen praten.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie