Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De lange vakantie van Abdoel Kader Khan

Home

Hans Masselink

Het was zo'n aardige en charmante man, die Pakistaan die begin jaren zeventig bij het FDO, het dochterbedrijf van de Verenigde Machine Fabrieken Stork in Amsterdam werkte. Iedereen mocht hem, altijd even vriendelijk, hij had een lieve vrouw, twee kinderen, woonde in een gewoon rijtjeshuis in Zwanenburg, onder de rook van Schiphol. En deze Abdoel Kader Khan sprak vloeiend Nederlands, geleerd bij zijn studie in Delft en vooral van zijn vrouw Hennie, een Nederlandstalige Zuid-Afrikaanse. Khan was iemand die je zonder problemen thuis op de thee kon nodigen. Dacht men.

Abdoel, in 1936 geboren in het Indiase Bhopal en na het uiteenvallen van het land in 1947 met vele andere moslims verhuisd naar Pakistan, was altijd al een slimme jongen geweest. Vandaar dat hij ging studeren in Europa, aan de Technische Universiteit van West-Berlijn, zijn studie tussen 1963 en 1967 vervolgde in Delft, daar afstudeerde in metaalkunde en uiteindelijk in de natuurkunde promoveerde aan de Katholieke Universiteit van het Belgische Leuven bij professor Brabers.

Khan had goede referenties toen hij aanklopte bij het laboratorium voor Fysische Dynamisch Onderzoek (FDO) in Amsterdam. Een screening door de Binnenlandse Veiligheidsdienst, behoorde tot de standaardprocedures, maar vormde voor Khan met zijn tas vol aanbevelingen geen enkel probleem. Hij was immers van plan met zijn vrouw in ons land te blijven wonen. Diepgaand onderzoek leek niet nodig. Ook al was bekend dat het FDO supergeheim onderzoek deed voor de Ultracentrifugefabriek (UCN) in het Twentse Almelo, waar de Urenco (Uranium Enrichment Company, samenwerking tussen Britten, West-Duitsers en Nederlanders) zich bezighield met het verrijken van uranium. De gegevens voor het vervaardigen van een atoombom lagen daar onder handbereik.

fotograaf Frits Veerman werkte destijds onder Khan bij het FDO. Zelf had hij een uitgebreide screening moeten ondergaan door de BVD, voordat hij als gewone Stork-werknemer bij de nogal geheime afdeling van het FDO in dienst trad. Zijn leven werd nageplozen. In 1972 krijgt Veerman een nieuwe chef: de erudiete Abdoel Khan. Ze werken samen op één kamer, worden goede vrienden, komen bij elkaar over de vloer. Veerman kon in die tijd allerminst bevroeden dat zijn vriendelijke chef later dé man achter de Pakistaanse atoombom zou worden, iemand die in 1990 met trots zou aankondigen dat Pakistan zelf uranium kon verrijken en een atoombom kon produceren 'als dat nodig was'.

Wel kreeg Veerman wat argwaan toen hij bij Khan thuis tekeningen en vertrouwelijke gegevens van de Urenco-fabriek in Almelo zag rondslingeren. Khan had hem gevraagd deze papieren te fotograferen. Veerman weigerde, wist ook dat deze documenten absoluut niet buiten de deuren van het bedrijf mochten komen. Veerman ging Khan wat meer in de gaten houden, hoorde hem in november 1975 in een telefoongesprek bestellingen doen voor een ultracentrifugeproject in Pakistan. Veerman meldt het aan de directie, maar vindt geen gehoor.

Het FDO verrichtte onderzoek voor Ultra-centrifuge Nederland (UCN) in Almelo en vroeg aan Khan zich te verdiepen in de procedures van Urenco. Vanwege zijn goede kennis van de Duitse taal werd hem gevraagd om technische stukken vanuit het Duits in het Nederlands te vertalen - en andersom. Hij mocht de documenten zelfs mee naar huis nemen. Khan werd zo vertrouwd dat hij inzage kreeg in de volledige bouwtekeningen van het ultra-centrifugeproject in Almelo. Bovendien kreeg hij de beschikking over de namen en adressen van bedrijven die onderdelen konden leveren.

Zo vertaalde Khan documenten over de nieuwste technieken van Urenco, hij kreeg daarvoor zelfs een kantoortje in het hart van het Almelo-project, waar de laatste ontwerpen openlijk ter tafel kwamen. Hij werkte en leefde daar zestien dagen. Natuurlijk waren er veiligheidsregels ter plekke, maar die werden vrij gemoedelijk, op z'n Hollands, toegepast. Open en bloot werden de geheimste zaken besproken, iedereen was immers gescreend.

Khan bleef zich daarna bij het FDO bezighouden met het UCN-project, totdat hij plotseling ander werk kreeg dat niets meer met 'Almelo' te maken had. Naar verluidt gebeurde dit op advies van het ministerie van economische zaken. Khan rook onraad, ging met z'n hele gezin in december 1975 zogenaamd met vakantie, kocht vier retourtjes naar Islamabad om geen argwaan te wekken. Een tijd later belde zijn vrouw Hennie naar zijn werk, dat het voor Abdoel onmogelijk was terug te keren naar Amsterdam, hij had last van gele koorts. Weer later stuurde Khan zelf een brief waarin hij zijn ontslag aanbood. Hij zou niet meer terugkeren naar Nederland, had een goeie baan in eigen land gevonden.

En wat voor baan. Khan groeide uit tot de opperman van het Pakistaanse atoomprogramma, werd in zijn land voortaan op handen gedragen.

Khan zelf heeft altijd ontkend dat hij spioneerde. Het is denkbaar dat hij niet naar Nederland is gekomen met het doel om te spioneren, en dat hij zijn geheime activiteiten pas begon, - al dan niet op aandringen van zijn eigen Pakistaanse regering - nadat erfvijand India op 18 mei 1974 zijn eerste kernbom tot ontploffing had gebracht.

Vanuit Pakistan nam Khan nog contact op met zijn vrienden in Europa. Ook fotograaf Frits Veerman werd benaderd, kreeg naar zijn zeggen vliegtickets naar Pakistan aangeboden. Hem werd in 1977 nog gevraagd informatie over het Ultracentrifugeproject te zenden. ,,Zeer vertrouwelijk verzoek ik jou ons te helpen. Ik heb dringend de volgende informatie nodig voor ons onderzoeksprogramma. Onder meer een onderdemper, membranen en stukjes staalveer. Frits, dat is heel dringend nodig, daar het hele onderzoek stil staat.'' Veerman gaat met de informatie naar zijn directie, maar wordt vervolgens ontslagen. Protesten helpen niet en hij gaat werken als administratief medewerker bij een gemeentelijke dienst. En de BVD blijft hem dringend verzoeken alles geheim te houden. Tot op heden heeft Veerman nog geen genoegdoening gekregen.

In 1979 komt de Duitse televisie met de primeur over het Nederlandse spionageschandaal. Er komen in Den Haag vragen in de Kamer, de staat stelt een onderzoek in en uiteindelijk volgt in oktober 1983 een veroordeling bij verstek tot vier jaar gevangenisstraf: Khan is schuldig aan het vergaren van geheime technologische kennis, met het oogmerk die naar het buitenland te sturen. Een jaar later wordt het vonnis vernietigd: er zijn vormfouten gemaakt. En Khan is later minstens drie keer teruggeweest in Nederland om zijn schoonouders te bezoeken in Bergen-op-Zoom. Hij kreeg daarvoor speciale toestemming van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Deel dit artikel