Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De kunst van het herinneren

Home

Peter Henk Steenhuis

© epa
Interview

Sinds hij getuige was van de aanslagen van 11 september analyseert kunsthistoricus en schrijver Wim de Wagt de manier waarop de stad dit trauma verwerkt.

"De televisie stond aan, ik kon het live volgen. Maar ik hoefde maar naar buiten te gaan en ik zag het met eigen ogen. Toen het tweede vliegtuig erin vloog konden we dat horen, zelfs op deze afstand. Báng. It was like an earthquake."

Sinds de aanslagen op de Twin Towers in New York, vandaag twaalf jaar geleden, volgt kunsthistoricus en schrijver Wim de Wagt de manier waarop de stad dit trauma verwerkt. Hoe ging de kunst hiermee om? En de architecten van het nieuwe World Trade Center? En gewone New Yorkers als Alf, die De Wagt in New York ontmoet?

In zijn onlangs verschenen bundel 'De kunst van het herinneren' beschrijft De Wagt zijn reis langs de verbeelding van verdriet en schoonheid. "Het is mij vooral te doen om de herinnering aan het verleden die in kunst wordt verwerkt of kunstenaars tot inspiratie dient", zegt De Wagt in een gesprek naar aanleiding van zijn boek.

"Wij kijken naar kunstwerken en we lopen door steden en we zien de geschiedenis zich voor ons ontvouwen. Een kunstenaar - met zijn eigen, unieke levensgeschiedenis - kijkt naar buiten, leest de krant, neust rond op het internet, raakt ontroerd, maakt zich boos en mixt in zijn studio zijn ervaringen en reflectie met zijn artistieke palet. Tussen de kunst en de wereld is een onophoudelijke en intens verstrengelde wisselwerking. En daarin ligt de herinneringscapaciteit van kunst: wil je iets van de wereld begrijpen, dan kun je niet zonder de kunst."

Lees verder na de advertentie

Hoe zit dat met de herinnering aan de aanslagen op het World Trade Centre?

"De meest interessante tentoonstelling over 9/11 is in 2011 gemaakt in het MoMA in New York. Conservator Peter Eleey had ontdekt dat er tien jaar na de aanslag wel enkele patriottistische films waren gemaakt, een paar romans waren geschreven en een indrukwekkend muziekstuk van componist Steve Reich, maar dat de beeldende kunst zich vreemd stil hield. Eleey trok een vergelijking met Picasso's 'Guernica' uit 1937, dat kort na de verwoesting van dit Baskische stadje door Duitse en Italiaanse bommenwerpers geschilderd was. Waarom, zo vroeg Eleey zich af, reageerde de beeldende kunst toen wel en nu niet. Eleey stelde vervolgens een tentoonstelling samen met werk van vóór 11 september 2001, waarin je een verwijzing naar de aanslagen zou kunnen zien."

Dat is toch onmogelijk als ze van vóór de aanslag zijn.

"Tuurlijk, die werken krijgen een betekenis die ze oorspronkelijk niet hadden. Maar die tentoonstelling liet vooral zien dat er een enorme leegte is. Dat intrigeerde me, en zette me aan tot deze zoektocht naar de kunstzinnige verwerking van de aanslagen."

Waarom? Is het dan een taak van de kunst te reageren op een dergelijke ramp?

"Ik ben de laatste om kunstenaars een taak op te leggen. Maar voor mijzelf is kunst niet alleen belangrijk vanwege de schoonheidservaring die een werk teweegbrengt, maar net zo goed omdat een werk mij iets zegt over de context waarin het tot stand komt, over de wisselwerking tussen kunst en een samenleving, over de geschiedenis van een stad, een land.

"In de Tweede Wereldoorlog zijn in Duitsland op Heidelberg na álle grote en middelgrote steden kapot gebombardeerd. Er zijn daarbij meer dan 500.000 burgerslachtoffers gevallen, en er is een geschiedenis van eeuwen uitgewist. Wat betekent dit voor de naoorlogse bewoners van die steden? In de eerste decennia na de oorlog zijn de gevolgen van deze bombardementen zelden beschreven."

Waardoor komt dat?

"Ik denk vanwege het enorme schuldgevoel van de Duitsers over die periode. Dit was te erg. Streep eronder. Herbouwen die steden. Handen uit de mouwen."

Streep eronder. Handen uit de mouwen. Gold dat ook voor de herbouw van het World Trade Centre?

"Meer nog dan Europeanen zijn Amerikanen geneigd vooruit te kijken. De puinhopen van het World Trade Centre waren nog niet geruimd of de eerste plannen voor de herbouw werden al bekendgemaakt. Daar is ook kritiek op gekomen: wacht daarmee uit respect voor de slachtoffers. Maar de plannenmakers wilden voorkomen dat de commerciële krachten de herbouw in hun greep kregen."

Wat uiteindelijk toch is gebeurd.

"Zeker, de plek is niet leeg gelaten, er is ook geen enorme grafheuvel gekomen, zoals ook wel is voorgesteld door de beroemde kunstenaar Ellworth Kelly. Maar op de plaats van de Twin Towers zijn nieuwe torens verrezen.
"In die tijd vlak na de aanslag zijn er architectonische ontwerpen gemaakt, die naar mijn idee kunstzinnig gezien meer ruimte aan de verbeelding overlaten dan het masterplan van architect Daniël Libeskind, dat nu min of meer wordt uitgevoerd.

"Veel New Yorkers die ik gesproken heb noemen het 'Tribute in Light' project, dat al na een half jaar gerealiseerd werd, nog steeds het mooiste herdenkingsmonument. Ongeveer gelijktijdig was een aantal designers op het idee gekomen twee lichtbundels omhoog te laten schijnen. Ze verenigden zich en met steun van de gemeente verschenen de lichtbanen, die sindsdien bijna jaarlijks op 11 september de lucht in worden geprojecteerd."

'Als een spirituele vertroosting vanaf Manhattan de hemel in wijzen', schrijft u in uw boek. Wat zeggen die lichtbanen, dat ze zo troostrijk zijn?

"Doordat de foto-opnames ervan keer op keer werden gepubliceerd, onder meer op de omslagen van Time Magazine en The New York Times, groeide 'A Tribute in Light' uit tot hét visuele icoon van de herinnering aan 9/11. Het licht is puur een herinnering. Een beeld waar je je eigen verbeelding op los kunt laten. Je kunt ernaar kijken vol fantasieën over een betere toekomst. Maar ook vol woede en wrok. En je kunt ook je verdriet op deze lichtbundels loslaten. Dit beeld laat elke interpretatie van de geschiedenis open."

 
Tussen de kunst en de wereld is een onophoudelijke en intens verstrengelde wisselwerking. Wil je iets van de wereld begrijpen, dan kun je niet zonder de kunst."

Is dat anders bij het masterplan van Libeskind?

"Een onderdeel van dat plan is Memorial Plaza, waarin een museum is opgenomen. Er is in New York veel discussie geweest over de vraag waar dat museum zich op moet richten. Aanvankelijk zou het een internationale blik krijgen, met thema's als solidariteit in de wereld, verbroedering, internationale samenwerking. Daarop kwam protest van de nabestaanden: wij willen een Amerikaans monument, wij willen alleen onze slachtoffers herdenken. De internationale blik is teruggedraaid, en de nadruk ligt nu op vrijheid en patriottisme.

"Dat zie je ook terug in het plan van Libeskind. De hoogste toren, oorspronkelijk de Freedomtower genoemd, heeft een hoogte gekregen van 1776 voet. Een symbolische hoogte: 1776 is het jaar waarin het Amerikaanse Congres de onafhankelijkheidsverklaring aannam. En de naam Freedomtower verwees vanzelfsprekend naar het Vrijheidsbeeld. Libeskind voelde haarfijn aan waar het Amerikaanse volk behoefte aan heeft. Hij vond het nodig het Vrijheidsbeeld te citeren, en het publiek waardeerde het."

U niet?

"Het verschil met de lichtbanen is enorm. Zoals zo vaak bij herdenkingen heeft ook in New York de overheid gekozen voor een imponerend bouwproject. De architectuur van die nieuwe torens komt op mij over als de doorsnee krachtpatserij waar zoveel megasteden waar ook ter wereld mee worden opgepimpt."

En de symboliek?

"Nooit is de persoonlijke vrijheid van burgers zo hard geschonden als de afgelopen tien, twaalf jaar. Het appel op vrijheid markeerde het begin van een paranoïde tijdperk van een steeds grotere vrijheidsbeperking. Het masterplan dat Libeskind ontwikkelde, en de torens die andere architecten ontwierpen voor Ground Zero, demonstreren zo de macht en onmacht van architectuur."

'Tribute in Light': twee lichtbanen tegen de hemel van New York, ter herinnering aan de Twin Towers en 9/11. © afp



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie