Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De krampachtige overheid

Home

MEINDERT VAN DER KAAIJ

'Betreuren', 'wij voelen mee' en 'wij vinden het ernstig' zijn zorgvuldig gekozen woorden om 'excuses' te omzeilen. Ook de slachtoffers van de Q-koorts kregen van Den Haag geen mea culpa te horen.

Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer geloofde zijn oren niet toen hij op de radio de reactie hoorde van staatssecretaris Henk Bleker. Op de vraag of hij namens de overheid aan de slachtoffers van de Q-koorts excuses zou aanbieden, zei Bleker dat dat iets is voor personen onderling. Excuses zouden niet passen op het niveau tussen overheid en burger. Brenninkmeijer: "Dat vind ik zo'n onzin. Het is aan de orde van de dag dat instituties hun excuses aanbieden voor gemaakte fouten."

De kwestie rond de Q-koorts mag illustratief heten voor de kramp waarin de Nederlandse overheid telkens schiet als burgers voor een kwestie een mea culpa eisen. Tot nu toe bood de regering twee keer excuses aan, maar echt van harte is dat niet gegaan. Terwijl slachtoffers aan de gemeendheid van een excuus veel gewicht hechten.

Premier Kok sprak in 2000 een excuus uit voor de 'kille ontvangst' (lees: het roven van al hun eigendommen) die Joden na hun vrijlating uit concentratiekampen in de Nederlandse samenleving ten deel viel. Dat was het gevolg van het oordeel van commissie-Van Kemenade die had onderzocht hoe structureel de ontvreemding van Joodse goederen was geweest. Kok had het eigenlijk bij een spijtbetuiging willen laten.

Bij de tweede keer had de regering een duwtje van de rechter nodig. De rechtbank oordeelde dat de misdaden in 1947 door Nederlandse militairen begaan in het dorpje Rawagede (zij hadden honderden mannen vermoord) niet was verjaard. Daarop koos het ministerie van buitenlandse zaken ervoor om van een verdere rechtsgang af te zien. De regering bood compensatie en excuses aan.

Dat laatste was volgens advocate Liesbeth Zegveld een 'historische stap'. Zij vertegenwoordigde destijds de weduwen van de vermoorde mannen van Rawagede. Veel werk werd volgens haar verricht door oud-minister Ben Bot die in Indonesië de uitspraak deed dat Nederland 'aan de verkeerde kant van de geschiedenis' had gestaan. "Ik zie Bot echt als een uitzondering. Het aanbieden van excuses op dat niveau is een kwestie van visie, moed en leiderschap. Dat Nederlandse regeringen niet vaker voor die weg kiezen, heeft vooral te maken met een gebrek aan die drie eigenschappen."

En zo besloten bewindslieden Bleker en Schippers (VWS) om de oproep van Ombudsman Brenninkmeijer te negeren. Die raadde de overheid aan ruimhartig excuses te maken voor gemaakte fouten rond de Q-koorts-epidemie. Door de besmetting met Q-koorts overleden in Nederland de afgelopen vijf jaar 25 mensen en kregen duizenden als gevolg van de besmetting last van chronische vermoeidheid. De Nationale Ombudsman boog zich over de zaak en meent dat de overheid onzorgvuldig heeft gehandeld door niet te vertellen welke geiten- en schapenhouderijen besmet waren met het virus. Jarenlang gingen ambtenaren ervan uit dat het virus vanzelf zou verdwijnen.

Opvallend in de brief die Bleker en Schippers naar de Kamer stuurden naar aanleiding van de oproep van Brenninkmeijer is dat het woord 'excuus' niet één keer valt. Dat de regering niet van plan is excuus aan te bieden, staat nergens. Dat was Brenninkmeijer zelf ook opgevallen. "In het begin staan nog woorden als 'betreuren', 'wij voelen mee' en 'wij vinden het ernstig'. Het zijn zorgvuldig gekozen woorden om te voorkomen dat het woord 'excuus' valt."

De argumenten die Bleker later voor de radio gaf om die excuses niet te geven, begrijpt Brenninkmeijer niet. Hij wijst daarbij op de Belastingdienst. "Die zit er helemaal niet mee om excuses te maken als ze een fout hebben gemaakt. Goede, professionele organisaties doen dat. De organisatie waar ik werk, maakt ook fouten en dan bied ik - als Ombudsman, niet als persoon - mijn verontschuldigingen aan. Heel normaal. Een belangrijk effect van excuses is dat het beeld verbetert dat de benadeelde burger heeft van de overheid. Dat is in de verhouding tussen burger en overheid niet zonder betekenis."

Andere landen doen aanzienlijk minder moeilijk om fouten uit het verleden ruiterlijk toe te geven. Het is de vraag waarom dat in Nederland zo'n moeizame zaak is. In de wandelgangen - hardop wordt het nooit uitgesproken - is vaak te horen dat de staat huiverig is om een mea culpa uit te spreken vanwege mogelijke financiële claims die een dergelijke erkenning mee kunnen brengen.

Nu vindt Brenninkmeijer het voor de hand liggen dat bij een schuldbekentenis ook een vorm van compensatie kan horen. In een artikel verwees Brenninkmeijer eens naar het Duitse woord Entschuldigung. "Letterlijk opgevat geeft dat een goede omschrijving van wat bij een excuus speelt: ik neem de schuld op mij voor iets en ik vraag de ander om die schuld weer van mij af te nemen. Het vormt de basis waarop verschoning mogelijk wordt en vergelding of wraak uitblijft." Volgens Brenninkmeijer is een excuus niet vrijblijvend, zoals het soms eenzijdig uitgesproken 'sorry' of 'het spijt me'.

Dat Bleker en Schippers geen excuses maken voor de missers bij de Q-koorts vindt Brenninkmeijer 'erg onverstandig'. Hij voorspelt dat slachtoffers nu juist hun heil zoeken in claims bij de rechter. Hij verwijst naar onderzoeken van de Amsterdamse hoogleraar privaatecht Arno Akkermans, die ontdekte dat het aanbieden van excuses vaak de druk weghaalt om financiële claims in te dienen.

In de gevallen dat overheden geen excuses uitspreken omdat ze bang zijn voor financiële consequenties herkent Brenninkmeijer een paradox. Een excuus maken 'kost niets', heeft maatschappelijk veel waarde en voorkomt vaak 'claimgedrag'.

"Mensen gaan zich juist zonder excuses fixeren op financiële compensaties. Als excuses uitblijven, zoeken mensen als next-best-oplossing naar juridische wegen. Wij zien dat de claims pas komen als het conflict tussen overheid en burgers is geëscaleerd. Als er snel en adequaat wordt gereageerd op klachten, dan is dat voor veel burgers het einde van het verhaal. Uit onderzoeken blijkt dat slechts bij 15 procent van de gevallen het gaat om geld. Bij een veel groter deel draait het om de waarden die de overheid daarmee uitspreekt. Zelfs als de schadevergoeding is uitgekeerd, blijft de onvrede bestaan over het ontbreken van excuses."

Uit onderzoeken blijkt volgens Brenninkmeijer dat lang slepende procedures een slechte invloed hebben op de gezondheid van de betrokkenen. "Dat kan aan mensen vreten, ze zien dat als een zeer negatieve levenservaring. Internationale literatuur laat zien dat het maken van excuses een genezend effect heeft. Het zit op de lijn van een placebo waarbij aandacht van een arts al veel kan doen. Dat geldt ook voor erkenning van aangedaan leed. Wat bij de Q-koorts tevens meespeelt, is dat de ziekte niet via de reageerbuis valt aan te tonen. Die mensen voelen zich hierdoor al erg onzeker en dat doet afbreuk aan hun positie. Ik vind het kortom onbegrijpelijk dat de overheid in dit specifieke geval niet doortastender optreedt."

Advocaat Liesbeth Zegveld vraagt zich af de angst van de overheid voor financiële claims wel een doorslaggevende factor is. Zij kruiste de laatste jaren menigmaal de degens met de landsadvocaat in zaken waarbij mensen de staat aansprakelijk stelde. Zo vertegenwoordigde zij, zoals gezegd, de nabestaanden van de slachtoffers van het bloedbad dat Nederlandse militairen in het dorpje Rawagede aanrichtten. Nu heeft zij nog zaken lopen van de weduwen van drie Bosnische Moslims uit Srebrenica en de weduwen van mannen die door Nederlandse militairen zijn geëxecuteerd op het eiland Zuid-Sulawesi. Juist door die juridische gevechten heeft zij haar twijfels over dat argument. Zegveld denkt eerder dat de bureaucratisch georganiseerde staat er niet op is ingericht om in dit soort zaken adequaat op te treden. "Zo'n regering is bijvoorbeeld opgeknipt in vakjes en niemand durft zich daarbuiten te begeven. Dat leidt tot krampachtigheid. Niemand durft de verantwoordelijkheid op zich te nemen. En dan komt daar een bureaucratie bij die traag werkt. Je merkt dat in ons poldersysteem iedereen zijn zegje wil doen. Voor je het weet, ben je over excuses eindeloos aan het onderhandelen. Dan raakt de spontaniteit er wel vanaf en bij een excuus is dat het laatste wat mag gebeuren."

Een andere factor die meespeelt bij een eventueel excuus zijn de mogelijke politieke consequenties: de noodzaak voor een bestuurder om af te treden zodra hij schuld erkent. Daaraan zit een psychologisch component. Een bestuurder moet over een drempel heen om zijn fout toe te geven. Die drempel wordt gevormd door eergevoel en ijdelheid. Toegeven betekent gezichtsverlies. Het vraagt lef om in die situatie over de gekrenkte eergevoelens heen te stappen.

Volgens Zegveld is in haar praktijk goed merkbaar of, zoals ze dat zegt, in een zaak 'nog koppen kunnen rollen' of niet. "Ik voelde in de contacten een groot verschil tussen de kwestie van Rawagede uit 1947, waarbij alle betrokkenen al lang en breed uit de politiek zijn, of die in Srebrenica uit 1995, waarbij is meegewerkt aan een massamoord op Moslimmannen. Dat is een héél ander verhaal. Hoe verser de zaak is, hoe meer men de neiging heeft om elkaar af te dekken. Ik denk dat bij Bleker in de Q-koortszaak zeker meespeelt dat twee CDA-partijgenoten - GerdaVerburg en Ab Klink - destijds daarvoor verantwoordelijk waren."

Toch kosten kwesties die al erg lang zijn geleden, zoals de slavernij, Nederlanders de grootste moeite om daar een mea culpa over uit te spreken. We doen soms pogingen, maar de hele weg leggen we niet af. In 2001 de toenmalige D66-minister Roger van Boxtel op een VN-anti- racisme-top een goede poging. Hij sprak van een 'deep remorse', een intense spijtbetuiging, en zei dat Nederland 'het grote onrecht uit het verleden erkent'. Balkenende wilde tijdens een reis naar Suriname in 2008 geen excuses uitspreken en verwees naar eerdere spijtbetuigingen.

Vorige week klonk die roep om excuses wederom, dit keer tijdens de jaarlijkse herdenking van het afschaffen van de slavernij. Surinaamse en Antilliaanse groepen brachten naar voren dat het mooi zou zijn als koningin Beatrix in 2013, dan is het 150 jaar geleden dat Nederland de slavernij afschafte, zo'n gebaar zou maken. Veel mensen vragen zich af wat het nut is van excuses voor iets wat zo lang geleden is gebeurd en zich bovendien afspeelde in een heel andere historische context.

Hoewel Brenninkmeijer erkent dat een excuus voor het koloniaal verleden een zaak is voor de politiek en dat hij daar als Ombudsman niets over te zeggen heeft, wil hij niet verhelen dat hij dit wel een mooi gebaar zou vinden. "Ik kan me dat als beeld in elk geval heel goed voorstellen. Als het staatshoofd dit doet, dan heeft dat een enorme symbolische en helende werking. Ik vergelijk dat met de Bijlmerramp waar de koningin meteen ter plaatse was om haar verbondenheid en medeleven te tonen."

Bijna altijd tevergeefs gewacht op excuses

Wilhelmina en het lot van de Joden
Oud-ministers Els Borst en Gerrit Zalm pleitten er in het boek 'Judging the Netherlands' van Manfred Gerstenfeld voor om excuses te maken voor de slappe reactie van de regering in ballingschap op de vervolging van de Joden. Borst vond dat de Jodenvervolging koningin Wilhelmina 'weinig bezighield' en dat ze die bevolkingsgroep in haar beroemde radiotoespraken nauwelijks noemde. Geert Wilders stelde hierop Kamervragen waarin hij premier Rutte vroeg om hiervoor excuses aan te bieden. Rutte weigerde.

Kok en het lot van de Joden
In 2000 sprak de toenmalige premier Kok een spijtbetuiging uit voor de 'kille wijze' waarop Joden na hun vrijlating uit concentratiekampen in Nederland zijn ontvangen en het gebrek aan begrip voor de 'verschrikkingen' die zij hebben moeten ondergaan. Hij liet toen doorschemeren er moeite mee te hebben excuses te moeten uitspreken namens anderen.

Rawagede
Op vrijdag 9 december 2011 sprak de Nederlandse ambassadeur in Jakarta excuses uit voor de massamoord die Nederlandse militairen precies 64 jaar daarvoor in het dorpje Rawagede hadden gepleegd. De Haagse rechtbank had daarvoor bepaald dat de staat de zeven nog levende weduwen uit het Javaanse dorp moest compenseren. De excuses waren het resultaat van onderhandelingen tussen de staat en advocate Liesbeth Zegveld.

Bloedbad van Raymond Westerling op Zuid-Sulawesi
Van december 1946 tot en met maart 1947 voerde een groep militairen onder leiding van Raymond Westerling 'zuiveringsacties' uit op Zuid-Sulawesi, waarbij enkele honderden burgers zonder vorm van proces werden geëxecuteerd. Namens negen nabestaanden heeft Liesbeth Zegveld gevraagd om een schadevergoeding. Het ministerie van buitenlandse zaken studeert nog steeds op de zaak.

Slavernijverleden van Nederland
Net als voor vele andere zaken heeft Nederland voor de slavernij een spijtbetuiging uitgesproken, maar nooit een ruimhartig excuus gemaakt. Bij de recente herdenking van de afschaffing van de slavernij stelde een belangengroepen voor dat koningin Beatrix op 1 juli 2013, dan is het 150 jaar geleden, een excuus aanbiedt.

Ontvangst Knil-soldaten in 1950
Na de onafhankelijkheid van Indonesië werden Knil-soldaten gedwongen om naar Nederland te gaan, maar kregen daar ontslag. Zij en hun gezinnen werden tientallen jaren in woonkampen ondergebracht waar zij weinig meer kregen dan zakgeld, kledingbonnen en eten. Vooral de tweede en derde generatie Molukkers willen van de regering excuus voor de kille en vooral vernederende behandeling van hun ouders. Opeenvolgende Nederlandse regeringen voelden hier weinig voor. Na de gewelddadige kaping en gijzeling in 1977 door Molukse jongeren daalde de animo voor een excuus tot het nulpunt.

Srebrenica
Geregeld klinkt de roep om een excuus voor de moord op duizenden Bosnische Moslims. De ministers Rosenthal en Hillen verwezen onlangs naar oud-premier Kok die in 2002 vanwege Srebrenica met zijn hele kabinet opstapte. Het kabinet nam hiermee niet de schuld op zich, maar wilde de 'politieke verantwoordelijkheid' van Nederland op die manier zichtbaar maken.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie